Бэрт сотору кэминэн балаҕан ыйын 1 күнэ тигинээн тиийэн кэлбитэ эрэ баар буолуо, төрөппүттэр эмиэ ууга-уокка түһэн сайыны быһа үөрэх туһунан умна быһыытыйбыт оҕолорун бэрийэн-тэрийэн үөрэх кыһатыгар атаарыахтара. Куоракка, улуус кииннэригэр, маркетплейстарга оскуола дьаарбаҥкатын атыыта саҕаланна: онон төрөппүттэр сайынын улааппыт оҕолорун таҥастарын-саптарын саҥардыахтара, интэриэстэрэ уларыйан үөрэххэ туттуллар саҥа тээбириннэри көрдүөхтэрэ.
Оҕо үөрэххэ барара, биллэн турар, дьиэ кэргэн бүддьүөтүгэр охсор. Үгүс төрөппүт сайынын уоппускаҕа барар, ол иһин харчы кырыымчык да буолуон сөп, ол эрээри эрдэ уурунан эбэтэр сайынын эбии дохуот киллэринэн, хайаан даҕаны оҕону толору хааччыйарга кыһаллаллар.
Онон бүгүн “Мүрү саһарҕата” хаһыат эрэдээксийэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн көрүллэр көмөлөр балаһыанньаларын үөрэттэ.
Посуобуйалар, биир кэмнээх төлөбүрдэр икки араас таһымҥа арахсаллар. Федеральнай төлөбүрдэри биир үксүн Социальнай фонда нөҥүө ылыахха сөп. Холобур, биир кэлим посуобуйа, бастакы оҕоҕо ийэ хапытаала Соцфонда нөҥүө бэриллэр. Эбии Саха Өрөспүүбүлүкэтэ социальнай көмүскэли толору хааччыйар соруктаах көмө төлөбүрдэри ситэрэн биэрэр. Биир оннук көмөнөн элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн хас биирдии оҕотугар оскуолаҕа туттар тэрилин, спордунан дьарыктанар тээбиринин уонна таҥнар таҥаһын хааччынарыгар көрүллэр сылга биирдэ бэриллэр толук төлөбүр буолар. Туһанар дьон судургутук “оскуола форматын төлөбүрэ” диэн ааттыыр.
Оскуола форматын төлөбүрэ
Бастаан утаа кимнээх хапсалларын быһаарыахха. Саха сирин өҥөтө буолан, биллэн турар, Саха сирин олохтоохторугар эрэ бэриллэр. Ону туоһулуурга төрөппүттэр уонна оҕолор хайаан да Саха сиригэр баар дьиэҕэ эбэтэр кыбартыыраҕа пропискалаах буолуохтаахтар. Быстах кэмҥэ прописка эмиэ барсар. Холобур, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн биир эмит оҕото Арассыыйа атын регионугар тиийэн үөрэнэ сылдьар буоллаҕына, дьиэ кэргэн ахсааныгар киирсэр эрээри, чуолаан ол оҕо бу төлөбүргэ тиксибэт.
Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн буолары туоһулуур докумуон – дастабырыанньа. Дастабырыанньа 2025 сылтан Арассыыйа үрдүнэн биир кэлим буолбута уонна онно элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн аатын сүгэр болдьох чопчу сурулла сылдьар. Өскөтүн болдьох ааһан хаалбыт, оҕолор өссө кыралар уонна 23 сааһын туола илик оҕо устудьуоннуу сылдьар буоллаҕына, дастабырыанньа болдьоҕун уһатыахтаахтар.
Төлөбүргэ хапсарга үһүс усулуобуйа – дохуот. Элбэх оҕолоохпут, дохуоппут тиийиммэт диэн ыспыраапкалаах буоллубут да хапсабыт диэн сыыһа өйдөбүл. Анаан-минээн бу төлөбүргэ бүтэһик 12 ыйдааҕы дохуоту көрөллөр, барытын суумалаан дьиэ кэргэҥҥэ хас киһи баарынан үллэрэллэр, ол түмүгэр хас биирдии киһиэхэ тиийинэр алын кээмэй (прожиточный минимум) харчыта тиксибэтэҕинэ – хапсаллар. Уус Алдаҥҥа тиийинэр алын кээмэй суумата (барыларын холбоон, ортотунан) – 28026 солкуобай.
Төлөбүр аата этэ сылдьарын курдук оскуолаҕа үөрэнэр оҕолоох дьиэ кэргэн ылыан сөп, ол эрээри 9-с кылаас кэнниттэн орто анал үөрэххэ киирбит оҕолорго эмиэ көрүллэр.
Үөһээ этиллибиккэ барытыгар сөп түбэһэр буоллахха, сайабылыанньа суруллуохтаах. Уус Алдаҥҥа үс көрүҥ баар: улуустааҕы социальнай кэлим киин “Дьиэ кэргэн МФЦ-тыгар”, Бороҕоҥҥо Мигалкин уул. 13/4 дьиэтигэр баар; “Мин Докумуоннарым” МФЦ-га, Ленина уул. 28/1 №-дээх дьиэтэ; уонна үһүс көрүҥ – “Госуслуги” Е-Якутия порталын нөҥүө эмиэ сайабылыанньа түһэриэххэ сөп.
Сайабылыанньа суруйа кэлээччилэргэ, чуолаан ыраах нэһилиэктэн кэлэр дьоҥҥо, эрдэттэн суруттарыы быдан табыгастаах. Хас биирдии тэрилтэҕэ эрийэр нүөмэрдэрэ, суруттарыахха сөптөөх интернеккэ сигэлэрэ бааллар.
Аны ыраахтан кэлбиттэрин кэннэ, төһө да суруттаран кэлбит иһин, ханнык эрэ докумуон итэҕэс буолан моһуоктуон сөп. Онон сайабылыанньа суруйа кэлэр дьон булгуччу докумуоннаах паапкалары арыйан сэргэхситэн көрөллөрө, өҥөҕө сыһыаннаахтары хомуйсаллара ирдэнэр.
Е-Якутия портал нөҥүө туттарар өссө чэпчэки: “Госуслуги” киирэр логины, кистэлэҥ күлүүс-тылы туһанан киирэллэр, сайабылыанньаҕа ыйытынньыкка хоруйдуур курдук суруйан баран, көрдөөбүт докумуоннарын хаачыстыбалаахтык хаартыскаҕа түһэрэн кыбыталлар. Электроннай өҥө буолан киһи тус докумуоннарын барытын көрдөөбөтүнэн үчүгэй, интэриниэт эрэ бытаарбатар, хаһан-хантан баҕар түргэнник сайабылыанньа ыытыахха сөп.
Ирдэнэр докумуоннары икки көрүҥҥэ араарыахха сөп: киһи, дьиэ кэргэн тус докумуоннара уонна өҥөҕө сыһыаннаах анал докумуоннар.
Киһи тус докумуонугар киирсэр: пааспар, снилс, инн, харчы түһэр счета. Чэпчэтии көрүллэр буоллаҕына, ону туоһулуур докумуон. Холобур, инбэлиит ыспыраапката.
Дьиэ кэргэн докумуонугар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн дастабырыанньата, эр-ойох буолбут туоһу суруктара киирсэллэр. Дьаһалтаттан, тустаах тэрилтэлэртэн ыспыраапкалар.
Өҥөҕө сыһыаннаах анал докумуоннарга болҕомто ууруохха:
- Оскуолаҕа үөрэнэр туһунан ыспыраапка. 16 сааһыгар диэри оҕо ыспыраапкатын балаҕан ый 1 күнүн кэтэспэккэ эрдэ ыла туруохха сөп. 16 сааһыттан үөһээ саастаах оҕо оскуолаҕа үөрэнэр буоллаҕына ыспыраапканы хайаан да балаҕан ыйын 1 күнүн кэнниттэн ылыахтаах. Итинник ирдэбили улааппыт оҕо сайын ортото санаата уларыйан үөрэҕин тохтотуон, атын үөрэххэ киирбит буолуон сөп диэн туруорбуттар.
- Үөрэх уонна стипендия туһунан ыспыраапка. Орто анал уонна үрдүк үөрэххэ үөрэнэ сылдьар, 23 саастарын туола илик оҕоҕо булгуччу ирдэнэр докумуон. Стипендия дохуот курдук көрүллэр буолан, ыспыраапкаҕа бүтэһик 12 ый төһө стипендияны ылбыта көстө сылдьыахтаах.
Төрөппүттэр урбаанынан дьарыктанар эбэтэр дохуоттара көстүбэт үлэ эйгэтигэр үлэлии сылдьар түгэннэригэр дохуоту көрдөрөр 2-НДФЛ ыспыраапкатын сайабылыанньалааччы бэйэтэ тиксэриэхтээх.
Сайабылыанньаны ийэ эрэ суруйар кыахтаах, ийэ аатыттан аҕа эбэтэр атын киһи суруйар буоллаҕына, дэбиэриннэс ирдэнэр. Ийэ счетугар түһэр буоллаҕына, илиинэн суруллубут дэбиэриннэс барсар. Атын киһи счетугар түһэрин ситиһэргэ нотариус эрэ дэбиэриннэһэ ирдэнэр.
Олоххо араас буолар, аҥардас аҕалаах дьиэ кэргэҥҥэ ийэ өлбүтүн эбэтэр бырааба быһыллыбытын туоһулуур докумуон баар буолуохтаах.
Сайабылыанньа бэриллибитин кэннэ улуустааҕы социальнай кэлим киинин исписэлииһэ 9 күн иһигэр быһаарыы ылыныахтаах. Аккаастыахтарын эмиэ сөп, ол төрүөтэ элбэх – дохуоттара үрдүгүттэн саҕалаан ханнык эмит докумуоҥҥа сыыһа информация суруллубутугар диэри. Оттон анаммыт буоллаҕына, сайабылыанньаҕа суруллубут счекка анаммыт күнүгэр төлөбүр суумата түһүөхтээх.
Саха сиригэр 2026 сылга сыллааҕы төлөбүр суумата 4806 солкуобайга тэҥнэһэр. Уус Алдан улууһугар быйылгы сыл билиҥҥи көрдөрүүтүнэн 114 элбэх оҕолоох ыал 1 325 278 солкуобайы туһанан олорор.
Төлөбүр оҕо толору хааччылларын ситиспэтэр да, элбэх оҕолоох ыалга биллэр көмө буолар.
Социальнай стипендия
Социальнай көмүскэл биир көрүҥүнэн орто анал уонна үрдүк үөрэххэ киирбит устудьуон оҕолорго социальнай стипендия буолар. Үөрэххэ туйгун көрдөрүү иһин ылар стипендияттан атын төлөбүр, үөрэх кыһатын көрүҥүттэн уонна устудьуон ханнык улууска пропискалааҕыттан тутулуктаах. Стипендия кээмэйин Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата быһаарар, үөрэх кыһата биэрэр. Онуоха устудьуон социальнай сулууспаттан социальнай стипендия ананарыгар туһуламмыт ыспыраапка ылыахтаах.
Кимнээх ылалларый? Саха сиригэр пропискалаах, төлөбүрэ суох бүддьүөтүнэн орто анал эбэтэр үрдүк үөрэххэ үөрэнэр устудьуон, өскөтүн бэйэтэ эбэтэр дьиэ кэргэнигэр ааспыт 12 ыйга Саха сириттэн социальнай төлөбүр ылбыт буоллаҕына хапсар. Холобур, устудьуон дьиэ кэргэнэ коммунальнай өҥөлөрү толуйар субсидияны, эбэтэр туһуламмыт аадырыстаах социальнай көмөнү, биэнсийэлэригэр регионнааҕы эбии төлөбүрү ылбыт, социальнай хантыраак түһэрсибит буоллахтарына, ыспыраапканы ылыахтарын сөп.
Устудьуон 14 сааһыттан бэйэтэ сайабылыанньа биэрэр кыахтаах.
Ыспыраапканы ыларга тус докумуоннары кытары, сүрүнэ, үөрэх туһунан ыспыраапка ирдэнэр. Саҥа киирбит устудьуон балаҕан ыйын кэтэһэн, үөрэх туһунан ыспыраапкатын ыллаҕына туттарар.
Сайабылыанньаны эмиэ кумааҕынан “Мин Докумуоннарым” кииҥҥэ эбэтэр улуустааҕы социальнай кэлим киин “Дьиэ кэргэн МФЦ-тыгар” уонна Е-Якутия портал нөҥүө туттарыахха сөп, быһаарыы ылыналларыгар 13 күн бэриллэр. Аккаас кэлбэтэҕинэ, социальнай стипендия ананарыгар туһуламмыт ыспыраапка биэриэхтэрэ, ону устудьуон үөрэҕин кыһатыгар туттарыахтаах. Быйыл ортотунан үрдүк үөрэххэ – 6940 солкуобай, орто анал үөрэххэ – 3430 солкуобай үөрэнэр ыйын аайы көрүллэр эбит, этиллибитин курдук үөрэх кыһатыттан көрөн суумата уларыйыан сөп.
Уус Алдан улууһуттан билиҥҥи туругунан 243 устудьуон ыспыраапканы ылбыт.
Арассыыйа, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ социальнай көмүскэли өрө тутан кэнчээри ыччат сайдарыгар, сөптөөх үөрэҕи ыларыгар араас элбэх миэрэлэри көрөр. Бүгүн билсибит икки өҥө – ордук тарҕаммыт, киэҥ араҥаны хабар диэн сырдатарга соруннубут, ону таһынан хас да араас көмөлөр тустарынан туһааннаах тэрилтэлэри кытта билсэн, консультация ылыаххытын сөп.
Анатолий Кириллин