Кулун тутартан ынахтар, тиҥэһэлэр маассабай төрөөһүннэрэ саҕаланна. Онон билигин бу саҥа төрүөҕү этэҥҥэ ылыыга саамай эппиэттээх кэмнэр. Хомойуох иһин, биһиги тэрилтэбит нэдиэлэ аайы биэрэр сыыппараларыгар өлбүт ньирэй төрөөтө (мертворождение) диэн графа толоруллуута нэһилиэк аайы көстөр. Бу сүөһүлээх хаһаайын сүөһүтэ төрүүрүн билбэккэ, ынах түүн төрөөн, ньирэй тыынын кыайан ылбакка эбэтэр ииктээх хоруудаҕа түһэн өлүүтүттэн, хотоҥҥо саҥа төрүөх миэстэтэ эрдэ бэлэмнэммэккэ ынахтар ньирэйдэрин үрдүгэр да сытыыларыттан тахсар суол. Доруобай, үчүгэй төрүөҕү ынах сүөһүттэн ылыыны хайдах ситиһиэххэ сөбүй?
Бастакытынан, сүөhүнү үчүгэйдик көрүөххэ, үчүгэй хаачыстыбалаах дэлэй аhылыгынан хааччыйыахха наада. Cүөhү турар хотоно сырдык, сылаас, ыраас буолуохтаах, күһүн эрдэттэн саҥа төрүөх турар миэстэтэ былааннаныахтаах. Өскөтүн төрүүр-ууhуур сүөhү (ынах, тыhы тиҥэhэ, тыhы тыhaҕас) куhаҕан усулуобуйаҕа, мөлтөх хаачыстыбалаах кырыымчык аhылыкка турдаҕына, бу барыта кини төрүөҕэр охсуулаах буолар. Хас биирдии хаhаайын бэйэтин бас билэр сүөhүлэригэр сыллата кыралаан селекция үлэтин хайаан да ыытар. Ол аата ынаҕа хаhан буоhаабытын, хаhан төрүөхтээҕин чопчу билэр уонна ханнык ынаҕын оҕотун иитэн салгыы ынах оҥостуохтааҕын талар. Өскөтүн ынах буолуохтаах тыһы ньирэй иһэ ыалдьан сыптарыйбыт, тымныйан ыалдьа сылдьыбыт буолла да, улаатан, ынах буолан биэриэхтээх үүтүн 20%-нын номнуо сүтэрэр. Дьэ, онон ынах оҥостуом диир ньирэйи төрүөҕүттэн үчүгэйдик көрүү, ньирэй иһин ыарытыннарбакка аһатыы элбэҕи быһаарарын өрүү өйдүү сылдьыахха наада. Аны билигин сүөhү боруодатын тупсаран, элбэх эти, үүтү ылар сыалтан ынаҕы искусственнай сиэмэлээһини киллэриҥ эбэтэр үчүгэй племенной оҕуста булунуҥ диэн сүбэлиэм этэ. Билигин сүөhүлээх ыал бэйэтин борооскутун атыыр оҕус оҥостон илдьэ сылдьара ханна да баар көстүү. Маннык түбэлтэҕэ уруурҕаһыы, мөлтөх төрүөх төрөөһүнэ үгүстүк тахсар.
Аhылык үчүгэй хаачыстыбалаах, түүнүгүрбэтэх, ыраас, буолуохтаах. Түүнүктээх оту сиир ынах бэйэтэ ыалдьарын таhынан, иhигэр баар оҕото өлөн, торбостооhун тахсыан сөп. Зоотехническай нуорманан кыhыҥҥы кэмҥэ уолан турар ынах бииp күҥҥэ 10-14 киилэ оту, 10-14 киилэ сүмэhиннээх аhылыгы, 1 киилэ уотурбаны, 30-40 грамм үлтүрүтүллүбүт миэли уонна эмиэ бачча тууhу сиэхтээх. Бу маннык аhылыкка турбатах ынах оҕото төрүүрүгэр мөлтөх, аккыраҥ, араас ыарыыларга ылларымтыа буолар, ынах бэйэтэ кыайан элбэх үүтү биэрбэт, ырар-дьүдэйэр. Ынах хаhан төрүүрүн билбэт буоллахха, күhүн алтынньы, сэтинньи ыйдарга (ынаҕы уолларыах иннинэ) ветеринарнай специалистарга көрдөрөн билиэххэ наада.
Иккиhинэн, ынаҕы үчүгэйдик кэтээн төрөтүү уонна ньирэйи бастакы күннэргэ көрүү, аhатыы улахан суолталаах. Ынах түүн төрүүрүн сорох ардыгар хаhаайын билбэккэ хаалан, сарсыарда ньирэйи булан ылар. Сорох ардыгар түүн ньирэй тыынын кыайан ылбакка, өлөн хаалбытын сарсыарда булуу эмиэ баар. Бу маннык түбэлтэлэр тахсыбаттарын уонна ынах күнүс төрүүрүн хаһаайын бэйэтэ ситиһиэн сөп. Ол маннык: ынаҕы хайдах уолларары хас биирдии киһи билэр, ол аата ынаҕы сыыйа ыыры аҕыйатыы, хонноро-хонноро ыаһын уонна саамай бүтэһик ыаһыны хайаан да сарсыарда ыахха наада. Оччоҕуна ынах күнүс төрүүр, түүн төрөөбөт. Ынаҕа төрүүрүгэр бэлэмнэнэн хас биирдии хаһаайын эрдэттэн 50-100 мл 5% дьуоту, марганцовканы, бириһиэн таҥаһы эбэтэр таҥас куулу, быаны бэлэмнэниэхтээх. Ньирэй ийэтин иһигэр сытар балаһыанньата сөптөөх буоллаҕына, ынах 30 мүнүүтэ устата төрүөхтээх. Бу этиллибит бириэмэттэн ынах төрөөһүнэ уһуур түгэнигэр, суһаллык ветеринарнай специалиhы ыҥырар наада.
Ньирэйи ыраас бириһиэҥҥэ эбэтэр таҥас куулга түһэрэн ылыллар, киинэ быстыбатаҕына, ньирэй иhиттэн 10-12 см уһуну хаалларан туран быhыллар, киин иһигэр баар хааны ньирэй иhиттэн саҕалаан үчүгэйдик ыгыллар уонна 5% дьуотунан сотуллар. Бу кэнниттэн ньирэй тыҥатынан үчүгэйдик тыынарын наадатыгар кулгааҕын, айаҕын чалахайын ыраас таҥаhынан ыраастыыгын. Ньирэйи сэрэнэн ийэтин төбөтүгэр салата илдьэҕин. Ынах хатыылаах тыла ньирэйи куурдар уонна тириини массажтаан хаан эргиирин тупсарар. Балтараа чаас эбэтэр икки чаас буолан баран ынах синньин үчүгэйдик сууйуллар, эмиий бастакы үүтүн туhунан иhиккэ ыан ылыллар. Бу бастакы тардыы үүт кирдээх, элбэх микробтаах буолар. Бу кэнниттэн ньирэйи ийэтигэр ыыталлар эбэтэр ньирэй кыайан турбат буоллаҕына, ыраас иhиккэ уоhаҕы ыан ылан баран, ньирэй аhыыр суоскалаах иhитигэр сиидэлээн кутан, ньирэйи суосканан аhатыллар.
Үсүһүнэн, аны ньирэйи көрүү-аһатыы бу эт буолар уонна салгыы ынахтарбытын солбуйар сүөһүлэргэ болҕомтолоох буолууну эрэйэр. Зоотехническай нуорманан ньирэй 6 ый устата 180-200 киилэ ыаммыт үүтү иһиэхтээх. Хомойуох иһин, бу сорох кэмнэргэ кыайан тутуһуллубат. Саҥа төрөөбүт ньирэй саатар биир ый устата ыаммыт үүтү тотуор диэри иhиэхтээх, онтон сыыйа ыаммыт үүтүн халбыыр үүтүнэн солбуллуохтаах. Ыйын ааспыт ньирэйи күҥҥэ иккитэ халбыыр үүтү суосканан аhатар наада. Аны сайыҥҥы ыйдарга ньирэйи көрүү эмиэ болҕомтолоох буолууну эрэйэр. Сайын ньирэй турар хааччаҕар өрүү ыраас уу баар буолуохтаах, куйаас күннэргэ ньирэй утатар, итииргээн аhаабат, мэччийбэт. Өссө ньирэйгэ томторук кэтэрдэн баран ийэтин кытта мэччитэ ыытар эмиэ табыгастаах, ньирэй талбытынан мэччийэр, уулуур.
Сайыҥҥы ыйдарга ынах эмиийэ олус хатар, хайыта барар. Бу манна элбэх сымнатар маас, арыы наада. Хайа баҕарар ыалга алаадьы, бэрэски, балык буспут арыыта ордон тоҕуллар. Балары барытын мунньан маас оннугар туттуохха сөп. Маас оҥосторго 1 л мас арыытыгар 2 сыалай чүмэчини (маас хойдоругар анаан), биир орто эриэппэ луугу (луук бактериялары өлөрөр) кыра гына кырбаан баран бииргэ оргутуллар. Арыы үчүгэйдик оргуйбутун кэннэ сойута ууруллар, сойон хойдуутун саҕана бороhуок антибиотигы кутан булкуйуллар. Манна кыратык срога тахсыбыт эмп да барсар. Флаконнаах антибиотик суох буоллаҕына, таблетканы да бытарытан кутуохха сөп. Бу манна хас бырыһыаннаах мааhынан туттуоххун баҕараргыттан 5-10 таблеткаҕа тиийэ үлтүрүтэн кутуоххун сөп.
Саргылана Бурнашева, ветврач, Бээрийэтээҕи ветеринарнай пуун сэбиэдиссэйэ
Сүрүн хаартыска ИИ көмөтүнэн оҥоһулунна