Быйыл кулун тутарга Тандаҕа бара сылдьан история-архитектура түмэлигэр ыалдьыттаатыбыт. Биһиэхэ түмэл фондатын харааннааччы историк үөрэхтээх Мотрена Черноградская бэйэтэ экскурсия оҥордо.
Тандаҕа бастакы таҥара дьиэтэ умайбыт эбит, онон 1908 сыллаахха хаттаан туталларыгар чочуобунатын туһунан туппуттар. Онно Тандаҕа олохтоох Сэмэн Заболоцкай – Тыргыыс диэн киһи маастардаабыт. Бу таҥара дьиэтигэр Советскай Союз Геройа Владимир Лонгинов аҕата аҕабыыттаабыт. Владимир Лонгинов Тандаҕа төрөөбүт.
Бу түмэли историк учуутал Иван Павлович Готовцев 1952 сылтан матырыйаал хомуйан, мунньан тэрийбит. Сорох өттүгэр экспонаттары дьонтон бэйэтин харчытыгар атыылаһан ылар эбит. Холобур, республикаҕа билигин соҕотох ордон хаалбыт биэс хос тутан былыргылыы тигиллибит туос ураһа аана баар. Бу туос аанынан ыаллар умуһахтарын саба сылдьалларын бэйэтин хамнаһыгар атыылаһан ылбыт. Ити туос аан тигиитин көрөн, ону үөрэтэн, үтүгүннэрэн, Баайаҕаҕа туруоруллубут Моҕол ураһаны тикпиттэр эбит. Онон Иван Павлович дууһатын, өйүн- санаатын ууран туран тэрийбит түмэлэ буолар.
Туос ураһа халҕана
Фидель Кастро бэлэҕэ
Оччолорго Советскай Союз кэмэ буолан, Иван Павлович атын социалистическай дойдулар салайааччыларын кытта быһа суруйсар эбит. Ол курдук, музей экспозициятыгар Куба коммунистическай партиятын сэкирэтээрэ Фидель Кастро бэлэҕэ баар. Кубаҕа тимир мас диэн мас үүнэр эбит. Ол мастан кыһыллан оҥоһуллубут дьахтар статуэткатын бэлэх ыыппыт. Мас ууга тимирбэт диибит эрээри, бу тимир мас ыйааһына ыарахан буолан, ууга тимирэр эбит. Көрдөһөммүн статуэтканы тутан көрдүм, олус ыарахан ыйааһыннаах. Ону таһынан Чехословакия, Венгрия бастакы сэкирэтээрдэрин суруктара, бэлэхтэрэ бааллар.
Иван Павлович чугас оройуоннарга бэйэтэ сылдьан, ыраах оройуоннары кытта суруйсан, өбүгэлэрбит тутта сылдьыбыт бэрт элбэх малларын булан, түмэлин экспонаттарын хаҥатан испит. Ону түмэл кэнники үлэһиттэрэ салгыы И.П. Готовцев үлэтин сайыннарыыга күүскэ үлэлэһэллэрэ көстөр.
Аҕа дойду Улуу сэриитин туоһута элбэх матырыйаал хомуллан, мунньуллан турара көстөр. Манна даҕатан эттэххэ, Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүппүтэ 80 сылыгар сылы быһа Тандаҕа хас биирдии сэрии бэтэрээнигэр аналлаах күннэр ыытыллыбыттар. Чахчы да, “ким да умуллубат, туох да умнуллубат” диэн уруку кэм луоһун ыҥырыыта маннык көрсүһүүгэ сөп түбэһэр. Сэрии бэтэрээннэрин оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ анал программанан аҕаларын, эһэлэрин бойобуой суолларын түмэл, дьаһалта, нэһилиэк олохтоохторун кытта тэҥинэн ахтан-санаан, эбии саҥа матырыйааллары булан, дьоннорун үйэтиттилэр. Тандалар бу бэртээхэй бырайыактарын атын нэһилиэктэр, улуустар ылан, маннык үлэлэһиэхтэрин наада эбит.
Саллаат медальона
Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хас биирдии саллаакка хайаан да саллаат медальона баар буолар эбит. Ону чэрэниилэ харандааһынан толороллорун хамандыырдара ирдииллэрэ. Билигин сэрии буолан ааспыт сирдэригэр көрдүүр-ирдиир патриотическай кулууптар, этэрээттэр үлэлииллэр. Ол курдук Тандаттан барбыт сэриигэ барбыт саллаат медальона 1990 сыллаахха көстүбүт эбит. Итинник медальоннар кэм-кэрдии, дьыл-хонук ааһан истэҕин аайы суруктара сүтэн көстүбэт буолан иһэллэрэ биллэр суол. Ону анал лабораторияҕа ультрафиолетовай сардаҥанан көрөн, бэрт уһуннук үлэлэһэн быһаараллар эбит. 1990 сыллаахха көстүбүт саллаат медальона чахчы кимиэнэ буолара быһаарыллан, 2020 с. Тандаҕа ыытыллыбыт. Ол Танда “Сулус” холкуоһун чилиэнэ Готовцев Роман Матвеевич диэн киһи медальона эбит. Хомойуох иһин, кини аймахтарыттан билигин кими да хаалбатах, аймахтара суохтар эбит… Медальону “Память 29-й Армии” диэн көрдүүр-ирдиир этэрээт үлэһиттэрэ Ржев аттыттан булбуттар…
Ильмень түгэҕиттэн көстүбүт илии пулемета
Ону таһынан Ильмень күөл түгэҕиттэн 30 сыл буолан баран булуллан таһаарыллыбыт илии пулеметун 1973 с. Улуу Ильмеҥҥэ бара сылдьан Акыым Бурцев аҕалан музейга бэлэхтээбит.
Музейга биир дойдулаахпыт гвардия майора Д.Д. Оллонов бойобуой наҕараадалара докумуоннарын кытта бааллар. Маны түмэлгэ кэргэнэ, кыргыттара бэлэх быһыытынан биэрбиттэр эбит.
Итини таһынан атын да сэдэх экспонат элбэх. Ол иһигэр Романовтар династияларын 300 сылыгар анаан баара-суоҕа 300 устууканан оҥоһуллубут “Анна на шее” түөскэ кэтиллэр бэлиэ бэрт дьиибэтик Тандаттан көстүбүт. Эргэ дьиэҕэ истиэнэ быыһыгар кыбытыллан турарын булан, 2007 сыллаахха түмэлгэ туттарбыттар. Түмэл үлэһиттэрэ хаһаайынын көрдүүр үлэни ыыппыттар эрээри, Байаҕантайга да, чугас илин эҥэр да диэки итинник түөскэ анньыллар бэлиэнэн ким наҕараадаламмыта докумуоҥҥа суох эбит. Онон Тандаҕа хайдах кэлбитэ – таайыллыбатах таабырын. Урукку өттүгэр манан сыылынайдар ааһалларыгар баҕар хаалларыахтарын сөп эбитэ дуу… Эмалинан бүрүллүбүт бэрт сиэдэрэй бэлиэ, онон дьиҥнээх хаһаайына история туманыгар сүттэҕэ…
Надежда Громова. Дьокуускай