Киһи сылдьарын тухары дьону кытта билсэр, саҥаны билэр. Соторутааҕыта биир саха бизнесмен уолун кытта кэпсэтэрбэр “Кытай Гонконугар Саха сиригэр суолталаах тиэхиньикэни тиксэрэр саха уола баар” диэбитин истэн, кинини кытта билиһиннэрэригэр көрдөспүтүм. Дьэ, дьикти үйэ! Алаас ыырдаах саха аан дойду биир да муннугун ордорбокко олохсуйуо диэн хаһан эрэ санааҕа даҕаны суоҕа. Оттон билигин көрүҥ. Ханна да тиий, син биир саханы көрсөҕүн, саха дьоҕуруттан, таһымнааҕыттан үөрэҕин. Биир оннук ыччат – Дүпсүнтэн төрүттээх Айаал Алексеев.
Оҕо сааспыттан ууруллубут суол
– Айаал, чуолаан Кытайга олохсуйууҥ төрүөтэ тугуй? Ити сир-дойду эйигин тугунан тутта, тугунан абылаата?
– Оҕо эрдэхпиттэн тылга дьоҕурдааҕым, тылга сыһыаннааҕы, араас омук тылын мэлдьи сэргиирим. Оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр аангылыйа, француз, туурак тылын үөрэппитим. Ол да иһин инники идэбин таларбар мунаахсыйбатаҕым. Саха Судаарыстыбаннай университетын омук тылын факультетыгар илиҥҥи тыл салаатыгар туттарсан киирбитим. Устудьуоннуур сылларбар кытай тылын сыал-сорук оҥостон, иҥэн-тоҥон үөрэппитим. 2006 сыллаахха Кытайга аан бастакыбын үөрэнэ бара сылдьыбытым. Үөрэхпин бүтэрэн баран, СӨ Тас сибээскэ министиэристибэтигэр судаарыстыбаннай сулууспаҕа үлэлээбитим. Онтон 2010 сыллаахха Кытайга үлэлииргэ бэрт кэрэхсэбиллээх этии киирбитэ. Онон саарбаҕа суох сөбүлэһэн, Шеньчжень куоракка чааһынай хампаанньа бэрэстэбиитэлэ буолбутум. Ол курдук, сувенирнай бородууксуйаны атыылыыр “Офсет” хампаанньаҕа үлэлээбитим.
Кытайы былыргы олус баай уонна дириҥ култууралааҕын, элэккэй, сайаҕас дьоннооҕун, сайдыыга балысхан тэтимнээҕин, киһиэхэ муҥура суох кыаҕы арыйарын иһин сөбүлүүбүн. Дойду киһи көрүөх бэтэрээ өттүгэр уларыйар, сайдар. 2006 сыллаахха аан бастаан үктэммит дойдум уонна билиҥҥи Кытай – хайалара да тугунан да майгыннаспат икки атын эйгэлэр. Киһи төбөтүгэр баппат сайдыылаах, бары өттүнэн хааччыллыылаах куораттар үүнэн, тутуллан тахсаллар. Ол барыта чыпчылыйан ылар кэриэтэ кылгас кэм иһигэр оҥоһуллара сөхтөрөр. Оннук эйгэҕэ киһи билиэн-көрүөн, бэйэтигэр саҥаны арыйыан баҕата күүһүрэр, олох тэтимиттэн, кэрэтиттэн үөрэр.
– Дьэ, чахчы үлэһитинэн, сатабылынан да сөхтөрөр норуот олохсуйбут сирэ! Төрөөбүт дойдуга төнүннэххэ, Уус Алдаҥҥа өбүгэлэриҥ сиригэр элбэхтик сылдьыбыккын, оҕо сааскын атаарбыккын. Дьоҥҥун билиһиннэрэн туран, эбэҥ, эһэҥ эйгэтигэр атаарбыт кэмҥин кэпсии түс эрэ.
– Эһэм Алексеев Юрий Иванович уонна эбэм Алексеева Мария Захаровна тэрийбит кэрэ эйгэлэригэр, түөрэх бырахпыт үтүө түөлбэлэригэр – Дүпсүҥҥэ – дьоллоох оҕо сааһым ааспыта. Кинилэр наһаа сымнаҕас, үтүө, сиэрдээх, сырдык дьон этилэр. Миэхэ саамай күндү, чугас, истиҥ дьонум буолаллар. Хомойуох иһин, иккиэн бу олохтон барбыттара. Сылдьалларын тухары сымнаҕастык сүбэлээн-амалаан, ыйан-кэрдэн иитэллэрэ. Кырабыттан үөрэххэ кыһамньылаахтык сыһыаннаһарга, сэмэй, чиэһинэй, кырдьыксыт буоларга үөрэппиттэрэ. Сахалыы төрүт өйдөбүлү, күннээҕи олоххо туттар дьоҕуру, сатыбылы иҥэрбиттэрэ олоҕум тухары туһалыыр. Тапталлара, алгыстара, дойдубуттан төһө да ыраах сырыттарбын, арчылыыр, араҥаччылыыр.
– Ыраата баран, сири-дойдуну кэрийдэҕиҥ. Олорго тэҥнээн, иитиллибит эйгэҥ – Уус Алдан, Дүпсүн – уратытын туохха көрөҕүн?
– Чахчы элбэх дойдуну көрдүм. Ол эрээри, төрөөбүт дойдубуттан кэрэни көрө иликпин. Биһиги айылҕабыт киэҥэ-куоҥа, салгына чэбдигэ, халлаана үрдүгэ, ырааһа туохха да тэҥнэспэт. Сорох дойдулар сайдыыны батыһан, саамай күндүлэрин – айылҕаларын – сүтэрбиттэрэ харахха быраҕыллар. Ону чөлүгэр түһэрэ сатаан, “от күөх” технологиялары киллэрэ сатыыллар даҕаны, ол муораҕа хаапыла буоллаҕа. Сайдыы уонна айылҕа харыстабылын икки ардыгар сөптөөх ситими тутуу билиҥҥи кэмҥэ саамай улахан сорук буоллаҕа. Онон биһиги аар айылҕабытын төһө кыалларынан харыстыырбыт суолталаах.
Гонконг – Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин анал административнай киинэ. Аан дойду биир сүрүн куората, үбүн киинэ. Аан дойду үрдүнэн халлааҥҥа харбаспыт үрдүк дьиэлэринэн бастакы миэстэҕэ, Цзюлунскай арыы аҥаарыгар турар. 260 арыыны хабар. Олортон бөдөҥнөрө – Гонконг, Лантау уонна Ламма. Арҕааттан, соҕурууттан уонна илинтэн Соҕуруулуу Кытай муоратынан суураллар. Хоту өттүнэн Гуандун провинцияҕа киирэр Шэньчжэнь ураты экэнэмиичэскэй сири кытта быысаһар.
Уустуктары тумнубакка эрэ ырааҕы барбаккын
– Билиҥҥи үлэҕин-хамнаскын кэпсээ эрэ. Туохха тирэҕирэрий, тугу тутуһарый?
– Оччолорго атын тэрилтэ үлэһитэ эбит буоллахпына, сыыйа билэн-көрөн, быыс-хайаҕас булан, бэйэ дьыалаланарыгар үлэлээбитим. Онон бүгүн Россия уонна атын дойду куораттарыгар араас оборудованиены, саппаас чаастары, онтон да атын табаары, бородууксуйаны тиксэрэр “Сахаимпорт” диэн хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ салайааччыта буолабын. Бу дьыаланы үлэлэтэр кыттыгас доҕор партнербун кытта үлэ бүгүҥҥү ырыынага тугу этэринэн хамсанабыт, саҥа суолу-ииһи көрдүүбүт. Тэрилтэм, аатыгар да этиллэрин курдук, төрөөбүт Сахам сирин аатын өрө тутан, кинини кытта ситими быспакка, үлэлии-хамсыы сылдьабын.
– Киэҥ эйгэни, элбэх салааны талар хайысханы тутуспуккун. Туох уустуктар баалларый?
– Аан дойду атыытын-эргиэнин хабар эйгэ уустугун, тургутуутун киһи ааҕан сиппэт. Холобур, билигин бобуу-хаайыы (санкция) тэнийдэ. Россияттан Кытайга төлөбүрү ыытыы хаһааҥҥытааҕар да уустугурда. Кытай бааннара Россияттан киирэр үбү аһардыбаттар. Кытайдар менталитеттара атын, биһигиттэн атыннык толкуйдууллар, анаараллар. Сөптөөх усулуобуйаны ситиһэр туһуттан кинилэр кэпсэтэр култуураларын, туттар ньымаларын билиэххэ, баһылыахха наада. Ити – уу дуйа эрэ, тас көстүү. Уу аннынааҕы тааһы киһи этэ да барбат. Бу кэм устата ити уустуктары этэҥҥэ тумнарга үөрэннибит. Үлэбитигэр тутуһар сорукпут – чиэһинэй буолуу. Саха сириттэн элбэх килийиэннээхпит. Кинилэр итэҕэллэрин сыаналыыбыт, эрэллэрин түһэн биэрбэт туһугар кыһаллабыт. Салгыы даҕаны бырайыакпыт элбэх. Аан дойду уопутун ылынан, ону бэйэ үлэтигэр туттар, туһанар уонна сайдыы салайыытынан хамсанар былааннаахпыт.
Үөрэх хаачыстыбата да, ирдэбилэ да үрдүк
– Кытай сирэ, аһа-үөлэ саха киһитигэр дьайыыта хайдаҕый?
– Олохсуйбуппут ыраатан, олохтоох куукунаны сөбүлүүбүт. Хас эрэгийиэн аайы астаныы ньымата араас. Холобур, биһиги Кытай соҕуруу өттүгэр олоробут. Онно аһара аһыы гына астаабаттар. Саха – ханна даҕаны саха. Дьиэбитигэр аһыы үөрэммит аспытын, этэргэ диэри, сахалыы-махалыы астанан аһыырбытын туохтааҕар да ордоробут. Төрөөбүт дойдуну кытта ситим олус суолталаах.
– Дьиэ кэргэҥҥин билиһиннэр эрэ.
– Кэргэним Лена Дьокуускайтан төрүттээх. Кондитерскай маҕаһыыннары үлэлэтэр биисинэстээх. Гонкоҥҥа үс маҕаһыыннаах. Уолаттарым 9 уонна 11 саастаахтар. Төрдүс уонна алтыс кылааска киирээри сылдьаллар.
– Кытайга үөрэҕирии таһыма хайдаҕый? Оҕолор тугунан дьарыктаналларый?
– Кытай 1997 сылга диэри Британия холуонньата этэ. Ол иһин Британия үөрэҕин олуктара оннунан хаалбыттар. Үөрэх хаачыстыбата да, ирдэбилэ да үрдүк. Уолаттар сөтүөҕэ сылдьаллар, тайскай буоксанан, путбуолунан, фехтованиенан дьарыктаналлар.
– Биир дойдулаахтаргар тугу баҕарыаҥ этэй?
– Дойдубар бүтэһигин былырыын сылдьыбытым. Бука, от үлэтэ үмүрүйэн эрдэҕэ буолуо, сир аһа ситтэҕэ, үлэҕэ, үөрэххэ бэлэмнэнии саҕаланнаҕа. Киһи кыаҕа, ыыра хааччаҕа суох. Ону тэҥэ ким эрэ дойдутугар олохсуйар соруктаах, ким эрэ киэҥ сиринэн хамсанар аналлаах. Биир дойдулаахтарбар тахсыыны, ситиһиини баҕарабын. Саамай күндү баайбытын – аар айылҕабатын уонна төрүт үгэспитин – харыстааҥ! Бука бары чөл уонна дьоллоох буолуҥ!
Уйаара КУСТУК кэпсэттэ.