Саха – ырыаһыт норуот. Кини ыллыыр хомойдоҕуна-хоргуттаҕына, үөрдэҕинэ-көттөҕүнэ, кыайдаҕына-хоттоҕуна, кыайтардаҕына-хоттордоҕуна. Кини ыллыыр айаҥҥа туруннаҕына, уоскуйаары гыннаҕына, көҕүлүүр күүһү күөдьүтээри уо.д.а. Ырыаһыт, ырыа айааччы былыр былыргыттан билигин даҕаны дьон-сэргэ билиниитин, ытыктабылын ылар. Ырыа иитэр-үөрэтэр эйгэтэ урут даҕаны күн бүгүн даҕаны сыаналанар.
Билиҥҥи сайдыылаах, киэҥ хардыылаах үйэҕэ суруллубут, айыллыбыт ырыа кыл түгэнэ кылгас кэмҥэ тарҕанар, бииртэн-биир саҥа ааттар, атын ырыалар кэлэн иһэллэр. Инньэ гынан ырыа эйгэтигэр ааты-суолу илдьэ сылдьыы биир өттүнэн уустуктардаах, онтон биир өттүнэн кымньыылыыр, ыксатар буолан, айар-тутар дьон куруутун иҥэһэ үрдүгэр буолалларыгар, олох тыгыалас тымырын тута сылдьалларыгар төрүөт буолаллар. Мин бүгүн биир оннук киһи туһунан сэһэргиэхпин баҕарабын.
Муус устар 11 күнүгэр куораппыт хабыллар ортотугар турар М.К. Аммосов аатынан ХИФУ “Сэргэлээх” КК “Ырыаны таптаабыт олоҕум” диэн ааттаах СӨ култууратын, СӨ үөрэхтээһинин туйгунун, СӨ ырыа айааччылар сойуустарын бэрэссэдээтэлин, Н.Е. уонна П.Н. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын учуутала Николай Михайлович Андросов үбүлүөйдээх айар киэһэтэ үрдүк таһымҥа буолан ааста.
Николай Михайлович олоҕун орто омурҕанын көрсөрүгэр дьиҥ-чахчы буспут-хаппыт, сайдыбыт-үүммүт, билиитэ дириҥээбит, көрүүтэ кэҥээбит, айар-тутар эйгэҕэ чиҥник үктэммит ааптар, толорооччу, уһуйааччы быһыытынан көһүннэ. Кини ырыалара 90-с сылларга даҕаны, билигин даҕаны көрөөччүнү-истээччини умсугутар, уһуйар, иитэр-үөрэтэр күүстээхтэр. Өссө биир үтүө өрүтэ – Николай ырыа тылыгар сүрдээх бириинчик, ирдэбиллээх. Ону кини ырыалара бүтүн Арассыыйа таһымыгар биһирэбили, билиниини ылбыт ырыалара толору дакаастыыллар. “Алеша танк” диэн айымньыта Арассыыйаҕа оҕо ырыатыгар 100 талыллыбыт ырыалар ахсааннарыгар киирэн, кини ырыатын күн бүгүн Арассыыйа араас муннуктарыгар ыллыыллар. Оттон СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэстэбиитэлистибэтэ Москва куоракка үлэлээбитэ 100 сылыгар анаммыт ырыата күрэскэ кыайан, ол ырыаны 1928 сылтан үлэлиир аар саарга аатырбыт икки төгүл Кыһыл Знамялаах, “Кыһыл Сулус”уордьаннаах Арассыыйа Аармыйатын А.В. Александров аатынан судаарыстыбаннай ырыа уонна үҥкүү ансаамбылын толоруутугар дьиэрэйбитэ. Ырыаны сахабыт сирин киэн туттуулара СӨ үтүөлээх артыыһа, Мариинскай театр солиһа Григорий Чернецов уонна СӨ үтүөлээх артыыската Сахаайа – Владлена Бурнашева таһаарбыттара.
Өссө биир буһуу-хатыы бэлиэтэ, сайдыы туоһута – кини ырыаларын күргүөмүнэн толорооччулар: ансаамбыллар, хордар ылсан сценаҕа таһаардылар. Ол курдук СӨ култууратын туйгуна Татьяна Окорокова салайааччылаах Хатастааҕы “Көмүс дорҕоон” оҕо образцовай ырыа устуудьуйата, Горнай улууһуттан Бэрдьигэстээхтэн С. Александрова салайааччылаах “Куорунай Куо” вокальнай ансаамбыл.
Ааптар быһыытынан ырыаларын ааттаах-суоллаах, дьон сэҥээриитин ылбыт эрэ дьоҥҥо эрэ буолбакка, ыллыан баҕалаахтарга, саҥа саҕалааччыларга, уус-уран самодеятельность дьонугар биэрэр. Инньэ гынан кини ырыатынан дайдаран тахсан көрөөччү-истээччи кэрэхсэбилин ылбыт эдэр толорооччулар, сонун толорооччулар ахсааннара эбиллэр, ону кытта тэҥҥэ ырыа эйгэтэ кэҥиир-тэнийэр, киэҥ дуолга тахсар. Бу көстүү кэнсиэргэ дьэҥкэтик көһүннэ.
Оччотугар кэнсиэр кыттыылаахтара кимнээхтэрий? Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет театрын солистката СӨ култууратын туйгуна, СӨ үтүөлээх артыыската Сахаайа, СӨ култууратын туйгуннара Айса, Кирилл Матвеев, Анна Торохова, талааннаах быраас Иннокентий Тастыгин, СӨ култууратын туйгуна Татьяна Окорокова салайааччылаах Хатастааҕы “Көмүс дорҕоон” оҕо образцовай ырыа устуудьуйата, Горнай улууһуттан Бэрдьигэстээхтэн С. Александрова салайааччылаах “Куорунай Куо” вокальнай ансаамбыл, сиэн кыыс Айыына Петрова, Н.Е. уонна П.Н. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын эр дьон ансаамбыла. Дьэ, көрөрбүт курдук, этэргэ дылы, операттан саҕалаан кыра оҕоҕо тиийэ талбыт кэрэ куолаһыҥ, талбыт кэрэ хайысхаҥ – таптал, оҕо саас эйгэтэ, дойдуга бэриниилээх буолуу. Ырыалар хоһоон хонуутугар хоһууннук хаамар Нохтохоон, Күлүмүрэ, Яна Байгожаева, Алексей Прачев, Григорий Тарскай уо.д.а тылларыгар, Николай дьүрүлүгэр ылланнылар. Спорка «оонньуур тренер» диэн өйдөбүл баар, оттон ырыа эйгэтигэр «ыллыыр ааптар» диэн баар. Олор кэккэлэригэр Николай Андросов аата ырыа дьоһун туоналарыгар доргуччу ааттанар. Ону таһынан атын ааптардар ырыаларын толорооччу быһыытынан эмиэ биллэр.
Николай киһи быһыытынан дэлэй-холой санаалаах, сайаҕас-эйэҕэс, саха сатаабатаҕа суох диэҥҥэ толору эппиэттиир ЭР КИҺИ буолар. Ол кини төрөөбүт-үөскээбит улааппыт дьиэ кэргэниттэн быһаччы тутулуктааҕа чуолкай. Соҕотох уол оҕо буолан булар-талар, оҥорор-тутар, сатаабаппын диэн саллыбат, билбэппин диэн бэрии бэрдэрбэт, көрбөтөҕүм диэн кэтэмэҕэйдээбэт буола улаатан, этэргэ дылы, аттан-оҕустан саҕалаан тыраахтарга, омук массыынатыгар тиийэ хасыһан, үөрэтэн ыытар, үлэлиир. От-мас үлэтин сурах хоту буолбакка, илиитинэн-атаҕынан, сүрэҕинэн-дууһатынан билэр, сатыыр. Булт-алт абылаҥар ыллаттаран сири дойдуну кэрийэр, Байанай, Күөх Боллох бэлэхтэрин-туһахтарын тутар. Маны таһынан кини – айанньыт. Сылдьыбатах улууһа диэн аҕыйах, ол тухары кыһыннары-сайыннары айан арааһын аастаҕа.
Николай саҥаны саҕалыыртан, сонуну оҥорортон тохтоон, чугуйан турбат. Ол курдук, бэйэтэ күлэ-үөрэ бэлиэтииринэн, оскуола, үөрэхтээһин эйгэтигэр эмискэ-соһуччу киирбитигэр саарбахтааччы аҕыйаҕа суоҕа. Санаан да көрдөххө, көҥүл хаҥыл тыынын иҥэриммит айар-тутар киһи халыып иһигэр киирэн, ирдэбилгэ эппиэттииргэ, бараммат элбэх мунньахха, сүбэ мунньахтарга сырыытын ааһан докумуон толоруута, урут өҥөйөн да көрбөтөх иитии-үөрэтии эйгэтигэр киириитэ манан аҕай буолбатаҕа өйдөнөр. Онуоха кини бу суруллубуту барытын ыар таһаҕас оҥостубакка, бэрт сэргэхтик киирэн кэлбитэ. “Хата дьиктитэ диэн, бу үлэҕэ киирэн баран, күнүм-дьылым сааһыланна, өйүм-санаам наарданна, ол да иһин быһыылаах, кэнники сылларга тахсыбыт ырыаларым оскуолабар, үлэлиир кабинеппар төрөөбүттэрэ. Аны оскуолаҕа кэлэн баран фортепианоҕа оонньуурум тубуста, бэйэм айбыт ырыаларбын ырыаһыкка доҕуһуол да быһыытынаноонньуохпун сөп”, – диэн үөрэ-көтө кэпсиир.
Кини уопсастыбанньык киэнэ ааттааҕа. Хатаска уонтан тахса сыл ыытыллар Дьокуускай куорат уонна кинини тулалыыр нэһилиэктэргэ суох “Байанай” күрэс спонсора (бэйэтин чааһынай аппаратуратынан), кыттыылааҕа, “Хатас хамсааһына” (Хатас эр дьонун түмсүүтүн) биир саамай көҕүлээччи, өйөөччү – эмиэ кини. Хатаска нэһилиэнньэни кытта үлэҕэ биир күүстээх өрүппүт түөлбэнэн үлэ буолар. Манна Николай “Сардаҥа” диэн түөлбэбэтигэр салайааччынан үлэлээбитэ хас да сыл буолла. Бастаан талыллыытыгар «оскуолаттан, айар үлэтиттэн ордон бириэмэ булуо дуо?» диэччилэр эмиэ бааллара. Ол эрээри кини түөлбэтин актыыбыгар биир санаалаах хамаандатын кытта бэрт сэргэхтик үлэлииллэр. Аны төрөөбүт-үөскээбит Уус Алданын улууһун хамсааһыннарыгар эмиэ күүһэ-кыаҕа баарынан куруутун көмөлөһөр.
Дьиэ кэргэнигэр, аймах-билэ дьонугар Николай – тирэнэр тирэхтэрэ, өйөнөр эркиннэрэ, тумус туттар киһилэрэ. Сиэннэр кэлбиттэригэр өссө биир урут суох сырдык иэйии, дууһа уйан туруга олус биллэрдик киирбитэ, сиэннэр тустарыгар клубникаҕа тиийэ олордон, кыра эрдэхтэриттэн айаҥҥа бииргэ сылдьан сайдыы аартыгар үктэннэрэр. Кэнсиэргэ сиэн кыыс эһэтин илиитин тутан туран ыллаан чуопчаарбыта сырдык сылаас сыдьаайы киллэрбитэ.
Николай Михайлович майгытыгар баар өссө биир үтүө өрүтэ – кини куруутун махталлаах. Махталлаах киһи анаарар, сыаналыыр дьоҕурдаах, оттон анаарар, сыаналыыр киһи атын дьон үлэтин-хамнаһын, үтүөтүн ханнык баҕарар түгэҥҥэ бэлиэтии көрөр. Махтанар бииргэ төрөөбүттэригэр, аймахтарыгар, бииргэ үөрэммиттэригэр, учууталларыгар, уһуйааччыларыгар, ырыатын толорооччуларыгар, хоһоон суруйааччыларыгар, кэллиэгэлэригэр, биир дойдулаахтарыгар, ырыа эйгэтигэр алтыһар дьонугар.
Түмүкпэр аптаах тыл өрөһөлөнөр эрэһэ долгунун, добун дорҕоон тыытыгар олордон, хаайтарбыт хаҥыл санаа көҥүл тыынын улуу куйаар киэҥ дуолугар көтүтэн санааны сааһылыыр, үтүөнү-кэрэни тарҕатар Николай Андросовка аны даҕаны айар-тутар аартык суоллара тыргылла сыыйыллалларыгар баҕарабын.
Наталья Руфова. Хатас – Дьокуускай – Уус-Алдан