1930 сыл кулун тутарга ыытыллыбыт сэбиэттэр бастакыучредительнэй съезтэрин туһунан хаһыат бу дьыл олунньу 20 күнүнээҕи 6 №-гэр В.Г. Федоров сиһилии суруйуута таҕыста. Онно Василий Гаврильевич оройуону тэрийиигэ партархив икки докумуонунан ахтыытын бигэргэтэр.
Бастакыта: «Борогонцы Оргбюро Коркину. 15 февраля окрисполком расформируется этого числа. Приступайте работе на правах райисполкома. ЯЦИК Андреев 4737… (ЯГА ф 50, on 1, дело 1217, лист 117). Иккиһэ: Боротокол №1 «Аллан Төрдүн» оройуонун Советтарын Ситэриилээх Комитетын Президиумун мунньаҕа 1930 сыл кулун тутар 8 күнэ. Бааллар: председатель т. Романов Н.И. Чилиэттэр: П.П. Говорова, В.П. Никифоров, А.А. Новгородова, суруксуттаата – Кондратьев. Иһиттибит: оройуон Ситэриилээх Комитетын үлэһиттэрин анаталыыр туһунан. Уурдубут: (уураах бырайыагын дьүүллэспиттэр. Уураах архыыпка ылыллыбатах) (ЯГА фонд 50, oп 1, дело 1370 л.).
Онон съезд президиумун 1930 сыл кулун тутар 8 күнүнээҕи мунньаҕын 1-гы боротокуолунан РИК салалтата быыбарданан РИК атын үлэһиттэрин бигэргэтиигэ боппуруос көрбүттэр. Өссө биир докумуонтан көстөрүнэн, Президиум аатыттан Саха АССР КСК (ЯЦИК)-ка 1930 сыл кулун тутар 8 күнүгэр ыыппыт телеграмматынан оройуон Сэбиэттэрин учредительнэй съеһэ үлэтин кулун тутар 6 күнүттэн саҕалаабыт диэн бигэргэтиэххэ сөп (көр. «Мүрү cahapҕата» 1926 сыл, олунньу 20 күнүн 6 №-рэ).
Оройуон сэбиэттэрин 1-гы учредительнэй съеһигэр 4 сүрүн боппуруос көрүллүбүт. Бастакыта: Саха АССР КСК (ЯЦИК) отчуота. Отчуоту С.П. Сидорова туруорбут. Ону архыып докумуонунан бигэргэтэр «Мюрю УИК оргбюро. Райсъезде поставьте отчет правительства, докладчик Сидорова тчк… 4547 ЯЦИК. Новгородов. Виза 7-го февраля 1930 г. Иккис боппуруоһунан оройуон састаабыгар киирэр нэһилиэктэри бигэргэтии биир санаанан ылыллыбыт. Yhүc боппуруоһунан оройуон киинэ быhaaрыллыбыт. Төрдүһүнэн, оройуон Сэбиэтин Ситэриилээх Комитетын Пленумун быыбара. Төрдүс боппуруос кулун тутар 8 күнүгэр ыытыллан РИК председателинэн Николай Иванович Романов талыллыбыт.
1. Романов Николай Иванович.
1903 сыллаахха Саха уобалаһыгар Дьокуускай уезд Дүпсүн улууһун II Өспөх нэһилиэгин Үөнэ аҕатын yyhyгap (билигин Баатаҕай нэһилиэгин сирэ) дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт, социальнай балаһыанньатынан дьадаҥы бааһынай, үөрэҕэ суох, сахалыы ааҕар, суруйар, кэлин 1933-34 сылларга уобаластааҕы советскай-партийнай оскуоланы бүтэрбит. 1929 сылга диэри кэтэх хаһаайыстыбатын ииттинэн олорбут. 1922-1925 сс. диэри II Өспөх нэһилиэгин Үөнэ земобществотын салайааччыта. Салгыы II Өспөх нэһилиэгин сэбиэтин председателин солбуйааччы. 1928 сыллаахха II Өспөх нэһилиэгин сэбиэтин председателин солбуйааччыта. 1928 сыллаахха II Өспөх нэһилиэгин сэбиэтин председателэ, 1928-1930 сс. Дүпсүн улууһун Сэбиэтин исполкомун пленумун уонна 1929 сыл атырдьах ыйыттан президиумун чилиэнэ, председателэ, Дьокуускай уокуругун пленумун чилиэнэ.
1930 сыл оройуон советтарын учредительнэй съеһинэн Уус Алдан оройуоннааҕы Советын исполкомун председателинэн быыбардаммыта. Ити сыл ахсынньы 10 күнүнээҕи Бороҕон уонна Дүпсүн улуустарын партийнай ячейкаларын чилиэннэрин уонна кандидаттарын испииһэктэригэр Николай Иванович Романов аата суох (көр. нац.архив фонд 23, опись 1, дело 7). Н.И. Романов учетнай карточкатыгар сурулларынан 1928 сыл алтынньыттан БСК(б)П чилиэнигэр Дүпсүн улууһун партячейкатынан ылыллыбыт 1930 сыл ахсынньы 19 күнүгэр чилиэнинэн ылыллыбыт. ВСК(б)П чилиэнигэр ылыллыытыгар рекомендациялары Петр Николаевич Гуляев, Алексей Алексеевич Новгородов уонна Николай Семенович Емельянов биэрбиттэр. Үһүөннэрин рекомендациялара архив докумуоннарыгар баар (көр. фонд П-4, опись 3, дело 1113). Холобур, П.Н. Гуляев рекомендациятыгар: «Николай Иванович Романов по социальному происхождению и положению бедняк. Выдвигающийся преданный работник советской власти. Проходя кандидатский стаж, выявил себя как выдержанный и политически определившийся товарищ. В силу этого рекомендую в приводе его из кандидатов в члены ВКП (б). Член ВКП (б) с 1921 г. П. Гуляев. 4.IV.30 г.» Оттон Н.С. Емельянов рекомендациятыгар: «Знаю т. Николая Ивановича Романова по чистке Дюпсинской ячейки, как кандидаты партии проходившего чистку без парт, обвинения, вполне партийно определившегося, политически воспитанного, рекомендую в переводы его из кандидатов в действительные члены ВКП (б). Член ВКП (б) с 1921 года. Н. Емельянов (4.IV. 30 г.» көр. эмиэ онно).
Аны «Дүпсүн сирэ» кинигэҕэ: …»Таб. Романов 1930-1933 сс. Дьокуускайга советскай-партийнай оскуолаҕа үөрэнэн ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Партия обкомун уонна Саха Киин Ситэриилээх Советын президиумун 1933 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи уураахтарынан Анаабыр оройуонун Ситэриилээх Комитетын председателинэн анаммыта» (көр. «Саха сирин нэһилиэктэрэ серия», «Дүпсүн сирэ (көлүөнэттэн көлүөнэҕэ Уус Алдан улууһа. Дьокуускай. «Бичик»2009 с.)
Н.И. Романов Анаабыр оройуонун БСК(б)П райкомун секретарын быстах кэмҥэ толорооччу дуоһунаһыгар үлэлииригэр 1935 сыл ыам ыйыгар суруйбут автобиографиятыгар суруйарынан, СПШ үөрэммит сылын 1933-34 сыллара диэбит. Ол иннинэ ханна да үөрэммитин туһунан суох. Букатын үөрэҕэ суох киһини советскай-партийнай оскуолаҕа ылаллара уустук. Онон 1931-1932 сс. үөрэх сылларыгар, баҕар, СП оскуола иһинэн бэлэмнэнии курсун ааспыт итиэннэ 1933 сыллаахха СП оскуолаҕа ылыллан 1934 сылга диэри үөрэммит буолуон сөп курдук. Ол гынан баран, советскай-партийнай оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр 1933 сыл сэтинньи 23 күнүнээҕи докумуоҥҥа:
«Завотделом кадров ОК ВКП(б) т. Горскому. Зав. оргинстр. т. Кычкину.
«Отдел кадров ЯЦИК т. Романова – секретаря яч. ВКП(б) на должность пред. И.К. Анабарского района. Городской комитет будучи не согласен ставить в известность ОК ВКП(б) следующее: а) т. Романов был избран секретарем ВКП(б) в прошлом году, а в нынешнем году он по договоренности с ОК ВКП(б) и совпартшколой будучи учащимся 2-го курса освобожден с учебы и является штатным секретарем в целях усиления парт, массовой воспитательной работы партшколе, б) Для этого, чтобы этой работе не было ущерба и ячейка смогла подготовиться к чистке и партконференции должен быть закреплен постоянный хорошо с работой знакомый товарищ, каковыми является тов. Романов, в) Нового секретаря вне СП школы отыскать не возможно и главное целесообразно с точки зрения работы и обстановки.
По этим соображениям прошу ОК ВКП(б) не санкционировать предложение ЦИК ЯАССР и закрепить т. Романова на прежней работе. Вместо т. Романова на председателя выдвигаем т. Кашкина Ивана члена ВКП(б) с 1931 г., был бухгалтером и кассиром, учится в III курсе, до этого работал секретарем наслежного совета и ряде других работ. Учебу окончивает в апреле 1934 г. В СП школе в данное время несет нагрузку парт, пропагандиста. Секретарь ГК ВКП(б) Неустроев. Зав. общим отделом Полосков (көр. Личное дело №4286. Ответ работника Романова Николая Ивановича. Пред. РИК Анабарского района 15 ноября 1933.15 сент. 1940 г. ф П-., опись 177, дело 4286).
Докумуонтан туох түмүгү оҥоруохха сөбүй? Оскуолаҕа үөрэммэтэх, СП оскуолаҕа 2-с курска үөрэнэр (түөрт сыллаах үөрэх) Николай Иванович Романов үөрэнэ киирдэҕин сыл СП оскуола партячейкатын секретарынан талыллар, аны 1933 сылга БСК(б)П ОК уобаластааҕы комитета уонна СП оскуола сөбүлэҥнэринэн партоскуолаҕа партийнай-маассабай уонна иитэр үлэни күүһүрдэр туһугар үөрэҕиттэн тохтотон туран, босхоломмут секретарынан быыбарданар. Санаан көрүҥ, СПШ-ҕa республика араас оройуоннарыттан нуучча, саха бөҕө 4-с курска диэри үөрэниэхтэрэ. Онно бука нууччалыы санаатын толору этэр эрэ буолбакка, коммунистар итэҕэллэринэн туһанар, бүтүн СП оскуола интэриэһин үрдүкү партийнай-советскай тэрилтэлэр иннилэригэр сатаан туруорсар киһи буолуон сөп курдук. Ол да иһин СКСК (ЯЦИК) бэлэмнээх кадр быһыытынан сыаналаан Анаабыр оройуонун Ситэриилээх Комитетын исполкомун председателинэн анаатаҕа уонна СПО оскуола БСК(б) П обкомугар БСК(б)П Дьокуускай куораттааҕы комитетынан СПО оскуолаҕа урукку үлэтигэр хаалларарга туруорсуулара партия обкомунан өйөммөтөх. Итиэннэ Н.И. Романов киниэхэ сүктэриллибит үрдүк партийнай итэҕэли чиэстээхтик толоро сылдьан, Aҕa дойду көмүскэлигэр баҕа өттүнэн тылланан кыргыс толоонугар геройдуу охтубут.
Ол туһунан инники ахтыллыбыт «Дүпсүн сирэ» көлүөнэттэн көлүөнэҕэ кинигэҕэ маннык суруллубут:
«… 1939 сыл тохсунньуттан 1942 сыл бэс ыйыгар диэри Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, ССРС эргиэҥҥэ Наркоматын түүлээх бултааһыныгар Саха сирин кылаабынай боломуочунайынан уонна Токо оройуонугар райсовет исполкомун аппараатыгар эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ.
1942 сыл бэс ыйыттан 1943 сыл ахсынньытыгар диэри советскай армияҕа сулууспалаабыта. Сэриигэ бииргэ сылдьыбыт доҕотторо этэллэринэн, кини ордук Харьков куорат аннынааҕы кыргыһыыларга уһуннук, хорсуннук охсуспут. «1943 сыл ахсынньы 3 күнүгэр таб. Романов cypaҕa суох сүппүтэ», – диэн Саха АССР байыаннай комиссариатын 1949 сыл сэтинньи 2 күнүнээҕи биллэриитигэр итинник этиллэр дэппит. Матырыйаалы Е.Ф. Федоров «Ленинскэй тэрийээччи» xahыaт 1967 сылын балаҕан ыйын 7 күнүгэр бэчээттэппитин тyhaммыттар.
Түмүктээн эттэххэ, ыраахтааҕы былааһын ыар батталыттан босхолонон, үөрэх, сайдыы диэни билбэтэх саха кыратын, дьадаҥытын сэбиэт былааһа олохтонон Николай Иванович Романов курдук үөрэҕэ суох эрээри, норуот талыылаахтара буолан, араас таһымнаах дуоһунастарга туруорсуллууларын биир итэҕэтиилээх холобура буолар.
2. Бояров Алексей Федотович.
Инники суруйбуппут курдук, сэбиэттэр 1-гы съезтэринэн быыбардаммыт Николай Иванович Романовы БСК(б) П обкома 1930 сыл сайыныгар үөрэххэ ыыппытынан оройуон Ситэриилээх Советын исполкомун председателинэн кими аныыр бoппypyoha туран, онуоха эбии Аллан Төрдө оройуону тэрийэр бюро председателэ Василий Иннокентьевич Коркины БСК(б)II райкомун секретара дуоһунаһыттан кэлимсэ колхозтааһын политикатыгар сыыһалары таһаарда диэн буруйдаан ууратар дьаһала тахсан (көр. БСК(б)П обкомун 1930 сыл от ыйын 21 күнүнээҕи бюротун 32 №-дээх боротокуола. фонд 23, опись 1, дело 36). Онуоха төрүөтүнэн: 1) «На 8 февраля имели один колхоз и объединение трех артелей 81 хозяйств тчк. Строим коллективный дом на 371 человек, чтобы создать коммуну. Коркин диэн телеграммата. 2) 1930 сыл кулун тутарга ыытыллыбыт Советтар 1-гы съезтэрин саҕана Хоро нэһилиэгин Майаҕаһыгар агроном Тургеневич диэн соҕурууттан кэлбит киһи, кыһыл партизан Дмитрий Андреевич Алексеев (Кымахы) уонна партийнай салайааччы Егор Семенович Алексеев съезкэ этии киллэрэннэр, делегаттар съезд үлэтин тохтотон, «Кыһыл агроном» артыал чилиэттэрин сайылык, кыстык дьиэлэрин, ампаардарын субуотунньугунан тахсан көтүрэн таһыыга үлэлээбиттэр (көр. Федоров Василий Гаврильевич. Ыстатыйалар, ахтыылар. Дьокуускай. 2012 сыл стр. 31-32).
Дьиҥэр, агроном Тургеневич кэлин киһи буолан киин Россияҕа сүүрбэһис сылларга тэриллэ сылдьыбыт уонна тыа сиригэр олохтоох бааһынайдар ылыммакка араас өрө туруулар төрүөт-тэрэ буолбут коммуналар көрүҥүнэн барыта уопсайданар диэнинэн коммунаҕа киирэргэ сөбүлэҥнэрин биэрбиттэр, дьиэлэринэн уопсайдары, ампаардарынан уопсай хотон тутар соруктаах делегаттар күүстэринэн субуотунньук тэриллиитин өйөөһүн уонна тэрийии холкуостааһын политикатын токурутуу көстүүтүнэн ааҕыллан, атын оройуоннарга маннык токурутуу көстүүлэрэ уодьуганнаннахтара.
Онон партия обкома 1930 сыл балаҕан ыйын 12 күнүнээҕи бюротугар «7. Мобилизация десяти» диэн боппуруоһу туруоран:
4) Винокуровы – Уус Алдан райкомун секретарынан. 6) Бояровы – Уус Алдан оройуоннааҕы Сэбиэтин исполкомун председателинэн аныырга уураах ылыммыт (көр. фонд 23, опись 1, дело 36, стр. 11). Ити уураахха олоҕуран А.Ф. Бояров Уус Алдаҥҥа балаҕан ыйыгар тахсан ити сыл ахсынньыга ыытыллыбыт I-гы партийнай конференцияҕа колхознай тутуу отчуотун РИК председателэ буолан туруордаҕа (көр. Нац.архив, фонд 23, опись 1, дело 76, стр 107).
А.Ф. Бояров Уус Алдаҥҥа оройуон Ситэриилээх Комитетын исполкомун председателинэн үлэлээбитин иккис туоһутунан «Список членов ВКП(б) Усть-Алданской организации на 10 декабря 1930 г.» буолар.
1. Борогонская колхозная ячейка.
1. Дагаяров Федор Михайлович – 1905 г.р., член ВКП(б)П с 1927 г., секретарь РПК ВКП(б)П, образование нисшее, служащий.
2. Бояров Алексей Федотович – 1897 г.р., член ВКП(б)П с 1920 года. Председатель РИК, образование высшее, служащий (көр. Нац. архив фонд 23, опись 1, дело 7).
Бояров Алексей Федотович – 1897 с.т., омуга саха, үөрэҕэ үрдүк, нууччалыы билэр, социальнай балаһыанньатынан дьадаҥы бааһынай (Сулууспалаах), 1920 сылтан БСК(б)П чилиэнэ.
Алексей Федотович Бояров 1897 сыллаахха Саха уобалаһын, Дьокуускай уеһыгар Боотуруускай (Таатта) улууһун Хайахсыт нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр 1917 сылга диэри төрөөбүт. Хайахсыт биир кылаастаах оскуолатын, Дьокуускайдааҕы икки кылаастаах учууталлары бэлэмниир оскуолатын уонна Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрбит. 20 сааһыгар диэри кэтэх хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыт. Иркутскайга үөрэнэр сылларыгар 1917 сыл кулун тутартан 1918 сыл олунньуга диэри Иркутскайдааҕы Хонтуруоллуур Палатаҕа суоччутунан, 1919 сыл балаҕан ыйыттан 1921 сыл балаҕан ыйыгар диэри Уус Маайа биир кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1920 сыл бэс ыйыттан 1921 сыл муус устарга диэри Уус Маайа волревкомун председателэ, 1920 сылтан 1921 сылга диэри Уус Маайа улууһунааҕы кооперация секретара. 1921 сыл муус устар ыйга Чурапчыга буолбут уон улуус дьадаҥыларын конференциятын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. 1921-1922 сылларга ЧОН этэрээтин байыаһа, 1923-1924 сс. СКСК (ЯЦИК) Ревизионнай Комиссиятын председателэ, 1924 сылтан Саха АССР СКСК (ЯЦИК) Норуот үөрэҕириитин уонна доруобуйа харыстабылын наркома (көр. личное дело №12 Боярова Алексея Федотовича. Нац. архив фонд П-4, опись 3, дело 103). 1927-1929 сылларга Москваҕа Н.К. Крупская аатынан Коммунистическай академияҕа үөрэммитэ. А.Ф. Бояров Москваҕа үөрэнэр сылларыгар Саха сирин үөрэҕин министерствотын үлэһиттэрин уонна Москваҕа үөрэнэр саха студеннарын түмэн улахан дьону үөрэтиигэ аналлаах «Советскай улуус» диэн ааҕар кинигэни суруйбута, «Саха букубаара», «Сахалыы ааҕар кинигэни», «Биһиги тылбыт», «Сахалыы грамматика» кинигэлэри таһаартарбыта. Кини биллэр тылбаасчыт этэ. Ол курдук революционнай ырыалары «Варшавянканы», «Көмүү маршын», М. Горькай «Ийэ» романын, Пушкин «Капитан кыыһа» сэһэнин тылбаастаабыт. 1928 сыллаахха П.Н. Черных-Якутскайы кытта Платон Ойуунускай «Кыһыл Ойуунун» нууччалыы тылбаастаан Максим Горькайга ыытан үрдүк сыанабылы ылбыттара. Саха биир биллэр олоҥхоһута Олоҥхоһут Миитэрэй-Дмитрий Михайлович Говоров «Мүлдьү бөҕөтүн» быраата Михаил Афанасьевич Бояровтыын суруйан бэчээккэ таһаарбыттара.
1936 сылтан А.С. Пушкин аатынан научнай библиотекаҕа ученай-секретарынан үлэлээбитэ. 1942 сыллаахха 45 сааһыгар олохтон барбыта (көр. «Сырдык олоххо талаһааччы төрөөбүтэ 100 сыла» буклет. Ф.В. Заболоцкая, А.П. Варламова, В.В. Лопатин. 1997 г.).
Иннокентий Сыроватскай, кыраайы үөрэтээччи