Үлэ фронун кыттыылааҕа, тыыл бэтэрээнэ Иван Шарин 1910 с. Хоро нэһилиэгэр Илин Үрэххэ Балбаарыкыга төрөөбүтэ. Ийэтэ Варвара Захаровна Копырина – Курбуһахтан, аҕата Иннокентий Андреевич Шарин Мэҥэттэн төрүттээхтэрэ. Кинилэр Илин Үрэххэ олохсуйан, ити сири Уйбаан ийэтин аатынан Балбаарыкы диэн ааттаабыттара үһү. Шариннар икки уол, биир кыыс оҕоломмуттар. Уйбаан – үһүс оҕо, кыралара. Убайа Федот 1942 с. сэриигэ баран сураҕа суох сүппүт. Эдьиийэ Вера Мохсоҕоллооххо эргэ барбыт, кэлин билсибэтэхтэр. Уйбаан оҕо сааһыттан бастаан «Сулус», «Ой Бэс» холкуостарга, онтон «Маяк» холкуоска ис-тас үлэҕэ, хонуу үлэтигэр бары күүһүн-кыаҕын биэрэн үлэлээбит.
Сэрии ыар сылларыгар тыылга хаалбыт биир дойдулаахтарын кытта үлэ ыарахаттарын көрсүбүтэ. Сайынын от охсоро, кыһынын ноһуом таһааччынан, мас кэрдээччинэн үлэлиирэ. Намынан, Кэбээйинэн от тиэйэн аччык, тоҥон-хатан сылдьыбыта. Сут-кураан турбут сылларыгар оройуон бары күөллэрин муҥхалаан тардан балык собуотугар туттараллара. Уйбаан: «Муҥхаҕа сылдьарым, кыра өлүү балык ыларым, ону сиэн тыыннаах хаалбытым», – диэн ахтара.
Кыра кыыһа Н.И. Алексеева-Шарина
Кини бэйэтэ олоҕун туһунан маннык ахтыбыт:
– Сааһым тухары төрөөбүт нэһилиэкпэр «Сулус» холкуостан саҕалаан сүөһү көрүүтүгэр уонна хонуу үлэтигэр, от охсуутугар, мас кэрдиитигэр үлэлээбитим. Сэрии кэмин сылларыгар сайынын окко, кыһынын хотоҥҥо ис-тас үлэҕэ үлэлиирим. Балык биригээдэтигэр сылдьыбытым. Сэрии бүтэһик сылыгар атырдьах ыйыгар Хачыкаат суолугар таас суолу көннөрүүгэ үлэлээбитим. Покровскайынан барбыппыт. Элбэх этибит. Байаҕантайтан икки киһи баара. «Ситимнэһии» холкуостан Баһылай диэн киһи баара уонна Өлөөнө диэн дьахтар баара. «Маяк» холкуостан мин соҕотох этим, ити биһигини сэриигэ көмөлөһүү диэн онно үлэлэтэ ыыппыттара. Үлэбит наһаа ыарахан этэ. Кэлээри сылдьаммыт бүтэһигин Куруҥ Көөҥкү диэн сиргэ үлэлээбиппит. Үлэбит ыараханыттан, аччыктааһынтан, сорохтор илиилэрин-атахтарын оһоллоон, бааһыран ол сайын 70-ча киһи өлбүтэ, дьиэлэригэр төннүбэтэхтэрэ. Сэтинньигэ 50-тан тахса көһү сатыы хааман дойдубутугар кэлбиппит. Массыыналар бааллара да, биһигини олох чугаһаппатахтара, оһолломмут, ыалдьыбыт дьону хомуйан илдьэ барбыттара.
Хата тыыннаах ордон кэлбитим диэн үөрэбин, дьоллоох киһи буолаҕым. Бачча сааспар тиийэн олоробун, оҕолордоохпун, сиэннэрдээхпин. Ити иһин сэбиэскэй былааска махтанабын. Үрүҥ күн хаһан да өлбөөдүйбэтин!
(Аҕатын тылыттан 1984 с. кыра кыыһа Н.И. Алексеева-Шарина, “Уус Алдан улууһугар үөрэхтээһини сайыннарыыга кылаатын иһин” бэлиэ хаһаайката суруйбут)
1960 сыл… Хоро нэһилиэгин оччотооҕу олохтоохторо хойукка диэри өйдүүллэрэ: түөрт эмдэй-сэмдэй 10, 9, 8 саастаах Катя, Маша, Октя уонна 1,5 саастаах кырачаан Наденька диэн аҕас-балыс кыргыттар ийэлэрин сүтэрэн тулаайах хаалаахтаабыттара.
Кыргыттар аҕалара Иван Шарин сааһыра барбыт киһи этэ. Кини таптыыр кэргэнин сүтэрэн төһөлөөх аһыыны көрсүбүтэ буолуой? Сүрэҕин чопчулара, кырачааннара саамай күндү киһилэрин, күн-күбэй ийэлэрин сүтэрэн оҥой-соҥой көрөн олороллоро киниэхэ төһөлөөх ыарахан буолуой? Кэргэнэ, өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан, кэриэһин: «Оҕолоргун ыалларга ииттэрэ биэрээр», – диэн төһө эмэ эппитин үрдүнэн Уйбаан «көмүс чыычаахтарын», кырачааннарын тулаайахсыппат туһугар, оҕолорун бэйэтэ иитэр бигэ санааны ылыммыта.
Уйбаан ыарахан түгэҥҥэ cанаата тапталлаах оҕолоругар этэ, кинилэргэ ийэ сылаас тапталын, истиҥ мичээрин суохтаппат, ийэни солбуйар ыарахан үлэни бэйэтин санныгар сүгэр кытаанах быһаарыныыны ылыммыта уонна туох-баар күүһүн-кыаҕын, сатабылын биэрэн туран, инники олоҕун бүүс-бүтүннүү кыргыттарын иитиигэ анаабыта. Кини күҥҥэ көрбүт көмүс чыычаахтара төһө да ас-таҥас кырыымчык кэмигэр аҥаардас аҕаҕа иитилиннэллэр, оҕоттон итэҕэс санаммакка улааппыттара. Кинилэр кыра эрдэхтэриттэн аҕаларыгар уонна бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэн улааппыттара, тулалыыр дьоннорун-сэргэлэрин аһыныгас, амарах сыһыаннарынан үтүө дьон буола иитиллэн тахсыбыттара.
Улахан кыыһа Екатерина ФЕДОРОВА, 1-кы Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо:
– Күн тэҥэ күндү киһибит – айбыт аҕабыт баар буолан, биһиги киһи-хара буолбуппут. Аҕалаах буоламмыт, аҕа сылаас тапталыгар угуттанан, оҕоттон итэҕэс санаммакка улааппыппыт. Аҕабыт барахсан түөрт кыргыттарын кытары тулаайах хаалан, аҕа-ийэ оруолун толорон, биһигини кимиэхэ да иитиэх биэрбэккэ, барыбытын бииргэ, кыһынын интернат-оскуолаҕа үөрэттэрэн, сайынын бэйэтин кытта илдьэ сылдьан улаатыннарбыта. Аҕабыт наһаа холку, сытыары-сымнаҕас майгылааҕа. Наһаа да уйан, аһыныгас сүрэхтээх эбит, аҕабыт барахсан! Биһиэхэ ийэбитин суохтаппатаҕа. «Лыаҕы эккирэтэн нэһиилэ туттум», – диэн биһигини үөрдээри үөрэ-көтө турара, бу баарга дылы. Төһө уһуннук эккирэтэн тутаахтыыра буолла… Эбэтэр хонуу сибэккитин үргээн букет курдук тутан, «чыычаахтарын, көмүстэрин» иэримэ дьиэлэрэ сибэкки дыргыл сытынан тунуйара билигин саныахха кэрэ да эбит!
Тыаҕа бардаҕына, бинсээгин бобо баайан, биһиэхэ сиэтээри хап-харатык буспут отону ып-ыраастык үргээн ураҕаска иилэн сүгэн кэлэрэ. Улахан биэдэрэҕэ сүөкээтэҕинэ тобус-толору буолара. ”Чыычакалар, отонно сиэҥ”, – диэхтиирэ, онно бары төгүрүччү туран үөрэ-көтө отоммутун сиирбит. Хаһан даҕаны биһиэхэ саҥатын улаатыннарбат, мөхпөт этэ . Эгэ, тарбаҕынан таарыйыа дуо… Наһаа харыстыыра. Ийэбитин убаастаан, оҕолорбун атаҕастыахтара диэн биһигини хомотумаары кэргэн да ылбатаҕа. Барыта биһиги туспутугар олороохтообут эбит. Оҕо сылдьан ону өйдөөһүн суох этэ. Оннооҕор этиэхтээҕин да эппэтэх… «Эһиги уолгутун ким диэн ааттыыгытый?» – диэн ыйыппыта. «Коля» диэбиппэр, туох да диэбэтэҕэ. Ким эрэ диэн ааттааҥ диэри ыйыппыта буолуо да, өйдөөһүн суох. Аҕам барахсан оннук көнө киһи этэ. Эппитэ буоллар, аҕам эппитин толоруом этэ.
(2020 сыл, ыам ыйын 26 күнэ).
Иккис кыыс Мария ЕГОРОВА, тыа хаһаайыстыбатын ветерана:
– Биһиги аҕабыт наһаа сымнаҕас, үөрүнньэҥ, эйэҕэс майгылааҕа. Биһигини иитээри дьоҥҥо от охсоро, холкуоска фермаҕа ис-тас үлэҕэ үлэлиирэ. Аҕабыт уола суох буолан, түөрт кыыстан миигин уол курдук илдьэ сылдьара. Бары даҕаны аҕабытыгар көмөлөһөр этибит. Тыаҕа Дьөгүөр Скороходкинныын мас мастыылларыгар биһигини саһаан саһаанната илдьэ бараллара, от охсоругар эмиэ көмөлөһөрбүт.
Аҕабыт, кырдьык, ыар олоҕу олорбута, түөрт оҕо тулаайах хаалара киниэхэ төһөлөөх ыарахан буолуой?! Ону барытын тулуйан, барыбытын ыал оҥортоон, сиэннэрин көрбүтэ. Биһиги кыра сырыттахпытына аҕабыт хортууһун иһигэр улахан баҕайы лыах үрүмэччини тутан көрдөрө аҕалара. Уонна улахан баҕайы уулаах отону хортууһугар толору үргээн үөрэн-көтөн кэлэрэ. Аҕабыт үксүгэр хааһы оҥорон сиэтэрэ. Бороҕонтон 10 килиэби рюкзагар толору сүгэн кэлэрэ. Балыктыырын сөбүлүүрэ. Василий Митрофанович Бурцевтыын муҥхаҕа сылдьара. Кини наар тааһыыра. Баһылайдыын наһаа тапсара. Биһигини кинилэргэ илдьэ барара. Бааскайдаан ийэтэ наһаа үчүгэй булочка курдук килиэби оҥорорун уонна ол минньигэһин өйдүүбүн. Курбуһахха барбыппытыгар дьонунан сыттык хаатыгар розовай, сап-саһархай халыҥ бирээнньиктэри уган ыытара наһаа да үчүгэй этэ. Аҕабыт төһөлөөх ахтара буолуой, сайын кэлэрбитин күүтэрэ буолуой?! Кыра балтыбытын Наденьканы ахтан аҕай кэлэрбит. Сайын аҕабытынаан бэйэбит көрөрбүт. Майаҕаска детсадка илдьэрбит. Үһүөн хардары-таары остуолбаттан остуолбаҕа диэри сүгэрбит: бастаан эдьиийбит Катя, онтон мин, онтон Октя. Ити курдук понедельникка илдьэн баран субуотаҕа аҕалар этибит. Онтон күһүн буолла да, Курбуһахтан биһигини хомуйа массыына кэлэрэ. Аҕабытыттан арахсымаары бары ытаһар этибит.
Аҕабыт биһигини түөрт аҥы ыспатаҕар махталбыт улахан. Төрдүөн наһаа иллээхпит, куруук бэйэ-бэйэбитин ахтыһабыт. Аҕабыт тыыннааҕар олох тугу да кэпсээбэт этэ. «Аата, тугу былыргыны түөһэн», – диирэ. Тиит Арыыттан төрүттээх Николай Дмитрьевич Аргунов эдьиийдээхпэр: «Эһиги аҕаҕыт оччоооҕуга Танда кулуубун маһын кэрдиигэ сылдьыбыта, сүрдээх күүстээх-кыахтаах этэ», – диэн кэпсээбит этэ. Табаарыс оҕонньотторун кытта кэпсээн бөҕө буолаллара, онно аҕам элбэхтик «Ааллаах Үүн» диир тылларын өйдөөн хаалбыппын. Булт-алт туһунан, саас-күһүн куска, куобахха булдун туһунан киһи эрэ истэ олоруох курдук кэпсиирин сэҥээрэллэрэ. Убайын Федот туһунан наар ахтара, Чараҥ олохтооҕо Егор Орлов кэпсииринэн, Федот наһаа мындыр, оччолорго баар техникаҕа сыстаҕас, нууччалыы үчүгэйдик саҥарар эбитэ үһү.
Аҕабыт муҥхаҕа-балыкка наһаа көхтөөх, үөрэ-көтө барара, үксүгэр үтүмэхчит буолара, таас собото диэн сүрдээх улахан балыгы аҕалара. Сэттэ уонун быдан ааһыар диэри муҥхаҕа төһө эмэ ыраах айанныыра, эмээхситтэргэ от охсон көмөлөһөрө, хотуурдарын таптайара.
Ийэбит Надежда Романовна Заболоцкая Тиит Арыы Балаҕаннаах алааһыгар 1927 сыллаахха төрөөбүт. 1950 сыллаахха аҕабытынаан холбоспуттар. Ийэбит барахсаны олох эдэркээн, баара-суоҕа 33 сааһыгар ыарахан ыарыы күн сириттэн ылан барбыта. Наһаа асчыт, иистэнньэҥ, баайар талааннаах, кэрэ куоластаах ырыаһыт этэ. Оһохпут көхсүгэр өйөнөн олорон биһиэхэ, кыракый кыргыттарыгар, саҥа ырыаны ыллаан үөрэтэрэ. Оччолорго биһиги кырачаан дьон этибит. Ол да буоллар, кэрэ киһибитин – ийэбитин умнубаппыт, кини мэлдьи биһиги сүрэхпитигэр баар.
Харчы олох суоҕун тэҥэ этэ. Аҕабыт биһигини аһатаары бэрт кистэлэҥинэн дьоҥҥо мас мастыыра, от оттуура, андаатардыыра, ону наһаа үчүгэйдик таҥастыыра, онон харчы булунара. Ити барыта оччолорго бобуулаах этэ. Аҕам чахчы да бу үйэ киһитэ олорон ааспыт эбит. Билиҥҥи кэмҥэ атыыһыт предприниматель бэрдэ буоло этэ.
Үһүс кыыс Октябрина ШАРИНА-ПРОТОПОПОВА, “Бэрт Ууһун нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин” бэлиэ хаһаайката:
– Аҕабыт эрдэ тулаайах хаалан, оҕо сааһыттан олох ыараханын билэн улааппыта. Бииргэ төрөөбүт убайа сэриигэ сүтэн, сэрии-сут сыллара, күүстээх үлэ, тоҥуу-хатыы, аччыктааһын, соҕотох уола кыра сааһыгар, онтон таптыыр кэргэнэ эдэр сааыһгар суох буолбуттара. Соҕотох түөрт кыра оҕотун илдьэ хаалбыт киһиэхэ сүрдээх ыар охсуу буолуо ээ. Кини хорсун киһи буолан, маны барытын тулуйан, эр киһилии эрдээхтик олорон, биирдэ санаарҕаабытын биллэрбэккэ, куһаҕан дьаллыкка ылларбакка, төрөппүт ийэ, аҕа оруолларын тэҥинэн сиэрдээхтик толорон төрдүөммүтүн ыал оҥортоон, сиэннэрин көрөн, бу олохтон 80-ча сааһыгар барбыта.
Аҕабыт сытыары-сымнаҕас элэккэй майгылааҕа. Үстүүн Нохсоороп, Сергей Зверев пластинкаларын кыбына сылдьара, оһоҕун иннигэр олорон киҥинэйэн тойуктуура, ырыа дууһалааҕа.
Ийэбитин солбуйбут аҕабыт туһунан олох кып-кыраны суруйдубут. К.А. Неустроева «Санаа олуктара», «Уус-алданнар Аҕа дойду көмүскэлигэр» үһүс түһүмэх кинигэлэргэ улахан кыыһа Екатерина, аччыгый кыыһа Надежда суруйбуттара, оттон манна аҕабытыгар итии-истиҥ махталбыт, улахан тапталбыт туоһутун орто кыргыттар Мария, Октябрина суруйдубут. Ийэлээх аҕабыт олохторун кыргыттар – күтүөттэр, сиэннэр, хос сиэннэр салгыыбыт.
Чороҥ соҕотох хаалбыт, күн тэҥэ киһибит – Иван Иннокентьевич уонна Курбуһах интернат-оскуолабыт иитэн киһи-хара буолан үөрэнэн, идэ ылан, ыал-үлэһит буолан, оҕо-уруу төрөтөн дьон тэҥинэн олоробут. Төрөөбүт Чараҥмыт элбэх ийэтэ, сыттык-сыҥаһа ыалларбыт күүс-көмө буолан, ким тугу кыайарынан аһатан-таҥыннаран, бэйэлэрэ элбэх оҕолоох, түбүктээх ийэлэр, аҕалар, эбэлэр, эһэлэр биһигини аһынан аҕабытын өйөөбүттэрин хаһан да умнубаппыт, ол чиҥник биһиги сүрэхпитигэр иҥэн сылдьар.
Бар дьоммут үтүө сыһыана – аҕабытын киһи уонна аҕа быьыытынан убаастаан сүгүрүйүү туоһута. Кэлин өйдөөтөххө, аҕабыт уһун кыһыҥҥы ахтылҕаммытын таһааран, биһигини биир да сайын үлэлэппэккэ, бэйэтин кытта илдьэ сылдьара, ийэбитин суохтаппакка үтүө дьон буоларга ииппитэ.
Биһигини үөрдээри лыах туппутун сиэбиттэн хостоон көтүтэрэ. Аҕабыт сибэккини сөбүлүүрэ, хомуйан үчүгэй баҕайытык букет курдук оҥорон аҕалан үөрдэрэ. Оннооҕор кус оҕолорун уонна куобах тутан аҕалтаабытын ииппиппит. Төрдүөммүтүн батыһыннаран сир астыы тыаҕа сылдьарбыт. Биһиэхэ бөһүөлэк оҕолоро мустан бырыычыка, лапта, онтон даатын араас оонньуулары оонньуурбут. Аҕабыт барахсан сырдык мөссүөнүн хаһан да умнубаппыт! Оҕо сааспыт умнуллубат дьоллоох кэмнэрин биһиэхэ тапталлаах аҕабыт бэлэхтээбитэ.
Ону тэҥэ оскуоланы бүтэриэхпитигэр диэри иитиллибит кыһабыт – Курбуһах интернат-оскуолатыгар – тулаайах оҕолор тустарыгар кыһаммыт ииппит-үөрэппит учууталларбытын, иитээччилэрбитин оскуола улахан коллективын куруутун истиҥник саныыбыт, ахтабыт, махтанабыт.
Зоя Аргунова, 1-кы Хоро нэһилиэгин олохтооҕо