Улуус баһылыгын солбуйааччы Григорий Аргунов салайааччылаах үһүс бөлөх отчуоту бүгүн Өлтөх уонна Бэрт Ууһун нэһилиэктэригэр туруорда.
Эбиэккэ диэри Арыылаах бөһүөлэгин олохтоохторо отчуоту истэннэр ыйыттылар, туруорустулар, санааларын эттилэр. Манна сыл аайы кэриэтэ бырабыыталыстыба отчуотугар тиийэ туруорсуллар кыһалҕалар бүгүн да этилиннилэр. Ол курдук ититии, оскуола өрөмүөнэ, учууталларга уопсай дьиэни тутуу, уот линиятын уларытыы туһунан бу кэккэ сыллар усталарыгар этэн-тыынан аҕай кэллилэр эрээри, билигин да хамсааһын суох. Онно сүрүн төрүөт дойду балаһыанньата ыараабыта, үп-харчы кырыымчыгырбыта буоларын эттилэр. Холобур, бөһүөлэк илин өттүгэр 27 ыал түөлбэлээн олороруттан 9 эрэ ыал кыстыыр эбит. Олохтоохтор саастаах дьон буоланнар кыһыҥҥы өттүгэр Бороҕоҥҥо, Дьокуускайга киирэллэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар ынах боруодатын тупсарыыга үлэ барыан наадатын ыйдылар. Маны тэҥэ бэтэринээр тоҕо Бэйдиҥэттэн буолбакка, Бороҕонтон кэлэрин, ол иһин ыарахаттары көрсөллөрүн туһунан эттилэр. Ити курдук арыылаахтар элбэҕи эттилэр да бэрт сотору туоратыллара чопчу ыйыллыбата.
Бэйдиҥэҕэ эмиэ араас хабааннаах ыйытыылар бэрилиннилэр. Сүүрбэччэ сыллааҕыта телефон линиятын уларытан баран проводтарын мээнэ бырахпыттара, хомуйбатахтара хас нэһилиэк аайы кэриэтэ ахтыллар этэ. Ол бэйдиҥэлэргэ билигин да кыһалҕаны үөскэтэрэ ахтылынна да, хомуйуохпут, ылыахпыт диэн хоруй иһиллибэтэ.
Бэйдиҥэ бөһүөлэгэ 100% ититиигэ холбонон олорор. “Армон” диэн чааһынай тэрилтэ үлэлэһэр. Бэркэ үлэлии олороннор, быйыл кыһын оһохторо кыайбаккалар моһуогура сылдьыбыттар. Онон эбии оһох туруоруохтарын атыылаһыытын уйунар кыахтара суоҕунан ыарахаттары көрсөр балаһыанньаламыттар. Кэлэр кыстыкка итини быһаарарга нэһилиэк, улуус дьаһалталара үлэлэһиэхтэрин наада буолбут. Уот ситимэ манна эмиэ мөлтөх эбит. Аны бөһүөлэк арҕаа уһугар трансформатор уларыйыахтааҕа эмиэ уһатыллан иһэр эбит.
Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэ сөптөөхтүк барарын биһирииллэрин биллэрдилэр уонна үүт ыамыгар болҕомто уурулларыгар санааларын эттилэр. Ол туһуттан искусственнай сиэмэлээһини күүһүрдүөххэ дэһэллэр. Биир улахан кыһалҕанан ДьУоКХ бас билиитигэр баар икки эргэ хочуолунайы көтүрүү буолбут. Балар бөһүөлэк көстүүтүн буортулуулларын таһынан өссө 30-ча м үрдүктээх 20 т ыйааһыннаах турба кутталы үөскэтэр эбит. Маны дьаһайарга улууска итинник ыараханы көтөҕөр кырааннаах тэрилтэ суоҕунан эмиэ “төбө ыарыыта” буолбута хаһыс да сылыгар барбыт.
Сыырдаахха тыа хаһаайыстыбатын инники сайдыытын, газ кэлиитин, ититиигэ холбонуу курдук киэҥ хабааннаах ыйытыылары биэрдилэр. Итини тэҥэ билиҥҥи сүрүн кыһалҕаларынан оҕо саадын дьиэтин уонна оскуолаҕа интэринээт тутуута буоларын этэн туран мунньах боротокуолугар киллэттэрдилэр.
Онон ыаллыы нэһилиэктэр майгыннаһар соҕус кыһалҕалардаах эбиттэр. Ол да буоллар, ханна да инникигэ эрэл санаалаахтара, үлэни-хамнаһы тэнитэ сатыыллара биһирэтэр.
Афанасий Сектяев