СӨ ДьУоКХ уонна энергетикаҕа миниистирэ Вячеслав Емельянов Уус Алдаҥҥа үлэтин быыһыгар биһиги хаһыаппытыгар анаан интервью биэрдэ: хамнастан саҕалаан коммунальнай хаһаайыстыба билиҥҥи туруга хайдаҕар тиийэ кэпсэттибит. Киэн туттар биир дойдулаахпытын, үлэ-хамнас үгэнигэр сылдьар миниистири кытта кэпсэтиини биһиги хаһыаппытыгар ааҕаргытыгар ыҥырабын.
– Вячеслав Павлович, бэйэҥ төрөөбүт улуускар кэлэ сылдьаҕын, үлэни-хамнаһы билистиҥ. Эн көрүүгэр быйылгы кыстыкка киирии бэлэмэ хайдаҕый?
– Олох-дьаһах уонна энергетика министиэристибэтин үлэһиттэрэ улуус нэһилиэктэринэн сылдьан үлэни-хамнаһы билистибит. Чааһынай тэрилтэлэр да буоллуннар, “СӨ ДьУоКХ” ГУТ да буоллун, кыстыкка бэлэм үлэтин үчүгэйдик ыыта олороллор. Быйыл биир улахан эбийиэкпит – Мүрүгэ тутулла турар баараҕай хочуолунай үлэҕэ киириэхтээх. Бу Территориялары сайыннарыы федеральнай фондатын кытта СӨ Бырабыыталыстыбата күүскэ үлэлээбитин түмүгэр 1,5 млрд үптээх эбийиэк тутулунна. Бу тутуу үлэҕэ киирдэҕинэ ньиэбинэн оттуллар 4 кыра хочуолунай сабыллан, хааччыйан олорбут эбийиэктэрэ бу улахан хочуолунайга холбонуохтара. Ньиэптэн чоххо көһөрүү сыллааҕы экэномията быһа холоон 130 мөл. солк. тэҥнэһиэхтээх.
Үп өттүнэн ылан көрдөххө, бириэмэтигэр субсидия ылбакка олорор кыра тэрилтэлэр ыарахаттары көрсө олороллор. Ол да буоллар бырабыыталыстыба, министиэристибэ уонна улуус өттүттэн көмө баар буолуоҕа, онон кыстыкка этэҥҥэ киириэхтэрэ. Бороҕоҥҥо “Маяк-2” диэн хочуолунай тутуллан саҕаланан эрэр. Бу тутуу үлэтигэр “Алмаасэргиэнбаантан” кирэдьиит ылыахтаах, тэрилтэ матырыйаалын сакаастаан олорор, хочуоллара кэлиэхтээхтэр. Онон ити микрооройуоҥҥа сүүстэн тахса ыал ититии ситимигэр холбонуоҕа. Ол быыһыгар байыаннай дьайыы 8 кыттыылааҕын дьиэтэ холбонуоҕа. Уопсай халыыбы ылан көрдөххө, Уус Алдан улууһа кыстыкка бэлэмэ үчүгэй.
Ити боппуруоһу таарыйбычча, 2026-2027 сылларга саамай улахан үбүлээһин Уус Алдаҥҥа көрүллүбүтэ. Харчытыгар таһаардахха, быһа холоон 1,7 млдр үп. Итинтэн 1,5 млрд “Запад-2” хочуолунайга угуллан турар. Эһиил Уһун Күөлгэ эмиэ хочуолунай тутуллара былааҥҥа баар. Федеральнай национальнай бырайыак чэрчитинэн үлэлиир “Модернизация коммунальной инфраструктуры” уонна Территориялары сайыннарыы федеральнай фондатыттан үбүлээһин көрүллэн 10-тан тахса мөлүйүөн суумалаах үлэ Хомустаахха уонна Бороҕоҥҥо ыытыллыаҕа.
– Мүрүгэ тутулла турар “Запад-2” хочуолунай оттуга хантан кэлиэҕэй?
– Дальнепривозной чоҕунан оттуллуоҕа. Бу чох үрдүк хаачыстыбалаах. Саҥа хочуолунай оборудованиета барыта россиятааҕы оҥорон таһаарааччы киэнэ. Дьабарыкы Хайа, Харбалаахтааҕы «Төлөн», Кангаласс чохторо ити оборудованиеҕа сөп түбэспэттэр, эппиэттээбэттэр. Онуоха биһиги “Сбербааны” кытта үлэлээммит, Харбалаах чоҕун сортировкалаан тупсаран таһаардахпытына, кэлин ити чоххо көһүөн сөп. Бороҕоҥҥо баар “Восток-1” хочуолунай дальнепривозной чоҕунан оттуллар, үчүгэйдик үлэлии турар. Онон ити хочуолунай үлэлииригэр хааччахтааһын уонна кыһалҕа суох, сылааһынан үчүгэйдик хааччыйа олорор.
– Ханнык нэһилиэк хочуолунайдарыгар капитальнай өрөмүөннэр бардылар?
– Сүрүн үлэ Бороҕоҥҥо барда. Уһун Күөлгэ, Хомустаахха, Бороҕоҥҥо ититии ситимигэр дьиэлэр эбии киирдилэр. “СӨ ДьУоКХ” ГУТ таһынан оттугунан хааччыйар чааһынай тэрилтэлэр бааллар. Олор нөҥүө былырыын Майаҕаска улуус, нэһилиэк бүддьүөтүттэн үп көрүллэн, чааһынай тэрилтэ саҥардыллан ититиигэ кыһалҕа суох буолбута. Нэһилиэккэ үлэлээбит “Күн” хочуолунай “ДьУоКХ альтернатива” диэн тэрилтэҕэ көһөн, бу күннэргэ докумуон баттаһыахтара. Онон майаҕастар кыстыкка этэҥҥэ киириэхтэрэ, ититиини биэриигэ харгыс суох буолуоҕа. Бу кыһалҕа биһиги министиэристибэбит болҕомтотугар эрэ буолбакка, бырабыыталыстыба кэтэбилигэр турар.
– Биһиги улууспутугар киин ититиинэн 100 бырыһыан хааччына олорор нэһилиэктэр бааллар. Кинилэр холобурдарыгар улуус бары нэһилиэгэ төһө кэминэн 100 бырыһыан холбонуон сөбүй?
– Билиҥҥи экэнэмиичэскэй балаһыанньанан да ылан көрдөххө, чопчу маннык сылга диэн этэр уустук. Ол да буоллар, хочуолунай кыамтата эппиэттиир, техническэй кыах баар буоллаҕына итиэннэ байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэрин ититиигэ холбооһун үлэтэ салҕанан барыаҕа. Ити өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн. Техническэй кыамта суох буоллаҕына, атылыы ньымалары эмиэ толкуйдуубут. Уотунан да оттук, уһуннук умайар хочуоллар да буоллуннар, буойуттар дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн үлэтэ быстыбакка ыытылла турар.
– Быйыл саас эһиги эйгэҕит үлэһиттэригэр хамнаһы төлөөһүҥҥэ харгыстар тахсаннар дьону аймаабыттара, ити балаһыанньа билигин хайдаҕый?
– Хамнас төлөөһүнүгэр харгыс сүрүннээн муус устарга, ыам ыйыгар тахса сылдьыбыта. Ити “СӨ ДьУоКХ” ГУТ субсидията толору көрүллүбэтэҕиттэн сылтаан этэ. Итиэннэ ол кэмҥэ киэрдьиит төлөбүрдэрэ кэлэн, навигация үбүн көрүүгэ харгыстар тахса сылдьыбыттара. Бүгүҥҥү күҥҥэ “СӨ ДьУоКХ” ГУТ үлэһиттэригэр төлөбүр иэһэ барыта сотуллубута. Билигин тэрилтэ бэйэтэ киллэрэр үбүттэн хамнаһы бириэмэтигэр төлүүргэ үлэ барар. Бу боппуруос өрөспүүбүлүкэ Генпрокуратуратыгар кэтэбилгэ турар. Биһиги хамнас төлөбүрүгэр, оттугу миэстэтигэр тиэрдии курдук боппуруостары инники миэстэҕэ туруорабыт.
– Үлэҥ чэрчитинэн бу сырыыгар улууска ордук ханнык кыһалҕа баарын бэлиэтээтиҥ?
– Улууска ититии систиэмэтигэр үлэ биир тэҥник бара турар. Уунан хааччыйыы уонна канализационнай-ыраастыыр сооружение тутуллуон наадатын улуус, Мүрү нэһилиэгин баһылыктарын кытта бэлиэтиибит. Биһиги министиэристибэбит улууһу кытта үлэлэһэн, анал бырайыак оҥорон, федеральнай үп кэлэр ханаалларын туһана сатыыбыт. Аныгы олох ирдэбилинэн да көрдөххө, сөптөөх быһаарыныыга кэлиэххэ сөп. Холобур, Аллайыаха улууһугар Чокурдаахха модульнай канализационнай-ыраастыыр сооружениены тута сылдьабыт. Маныаха баараҕай тутууну бырайыактыырбытыгар үбүн кээмэйэ 1,5 млдр тахсыбыта. Оттон билигин модульнай быһаарыныынан аахтахха, 200-тэн тахса мөлүйүөн суумаҕа тахсыбыта. Ол аата 7 төгүл чэпчэки буолар. Итинник быһаарыныыларга кэлиэхпитин наада.
Ититии ситимигэр холбонуу хаһан баҕарар бастакынан турар кыһалҕа буолуоҕа. XXI үйэҕэ оһоҕунан оттуу диэн суох буолуохтаах. Уус Алдан улууһа кэнники 5 сылга киин ититиигэ холбонууга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бастакы миэстэҕэ турар. Биллэн турар, бу барыта тута биирдэ быһаарыллыбат боппуруос, ол да буоллар саас-сааһынан былааннанан оҥорон иһиэхпит.
– Бэйэҥ биир дойдулаахтаргар, хаһыат ааҕааччыларыгар баҕа санааҥ?
– Дойдум дьонугар, саамай кылаабынайа, чэгиэн доруобуйаны, дьиэ кэргэҥҥэ бигэ туругу баҕарабын. Дьиэ кэргэҥҥэ бигэ, чөл олох баар буолла да, бүтүн уопсастыба бигэ тирэхтээх буолар. Кыайыы түргэнник кэлиэн баҕарабын. Уолаттары өйөөн кыайыы туһугар биир сомоҕо буолан үлэлээтэхпитинэ, кыайыыны чугаһатыахпыт дии саныыбын. Буолаары турар быыбарга үлэһит дьону өйөөн, дьиҥ-чахчы үлэни оҥорбуттары өйүөххүт дии саныыбын. Уйгу сирэ – Уус Алдан дьоно, биир дойдулаахтарым, эһигини бары бииргэ дойдубут сайдарын туһугар турунуоххайыҥ диэн ыҥырабын.
Чааһынай хочуолунай хантан да көмөтө суох кыайан хааччымматын олох көрдөрдө. Кинилэр балаһыанньалара инникитин хайдах буолуохтааҕын ыйыппыппар, Вячеслав Павлович: “Урбаанньыт бэйэтэ эрэ хааччынар, хочуолунайы тутууга, үлэлэтэр массыынатын, биллэн турар, кирэдьииккэ киирэн ылар. Кинилэр дьон туһугар үлэлэрэ хайҕаныан эрэ сөп. Биһиги итини барытын учуоттаан өйүүбүт, бу сырыыбар урбаанньыттары көрсөн кэпсэттибит, кинилэргэ төлөнүөхтээх субсидияны кылгас кэм иһигэр быһаарыахпыт. Онон кими даҕаны суол ортотугар бырахпаппыт, ититиитэ суох хаалларбаппыт”, – диэтэ.
Наталья Попова