Аҕыйах хонуктааҕыта Түүлээх нэһилиэгиттэн тимир рудата көстүбүт диэн сураҕы бэркэ сонургуу истибитим. Өссө анаан көрдүүр экспедиция баран кэлбит эбит. Кимнээх ол бара сырыттахтарай диэммин туоһулаһан, салайааччы Петр Олесовы булан кэпсэттим. Петр Петрович Өлтөх нэһилиэгиттэн төрүттээх, төрүт уус Пестряковтар сыдьааннара эбит. Арыылаахха олорор Николай Пестряков – Мындыр уус сиэн быраата. Атына диэн Петр – тимир ууһа.
Түүлээххэ тимир рудата хостоно сылдьыбытын туһунан үһүйээн курдук кэпсээннэр уруккуттан иһиллэллэр этэ. Былырыын ити сиргэ улуустааҕы түмэл үлэһиттэрэ кыраайы үөрэтэр экспедициянан бара сылдьан, тимири уһаарбыт буолуохтарын сөп диэбит сирдэрин көрөн кэлбиттэрэ. Петр, ол туһунан эмиэ уруккуттан истэр эбит уонна иитиэхтии сылдьыбыт санаатын ситэн астынан кэлбитин туһунан маннык кэпсээтэ:
– “Үһү” диэн кэпсээн тылга эрэ сылдьар буоллаҕа. Ол чахчыны, онно тиийэн тимир рудатын булар санаа үүйэ-хаайа туппута ыраатта. Мин тимиринэн уһанар буолбутум хаһыс да сылым буолла. Уус сыдьааннардаахпын эрээри, сааһыран баран уһанан эрэбин. Өбүгэлэрим дьэ көҥүллээтилэр быһыылаах, төлө барбыт курдук олох умсугуйан иһэбин, дириҥник үөрэтэ сатыыбын. Бу иннинэ улаханнык кыһаммат этим.
Уһанар буолуохпуттан улуустарынан кэрийэн тимири уһаарыыны көрдүм. Ол тухары «атыттар тимирдээх эбиттэр, тоҕо биһиэхэ суоҕуй?» диэн санаа арахсыбат этэ. Ол иһин Түүлээххэ хайаан да бара сылдьан, тимир рудатын көрдүөххэ диэммин, биир санаалаахтарбын мунньан, атырдьах ыйын 15-18 күннэригэр баран кэллибит.
Сирбит – Тимирдээх диэн үрэх. Аата да этэрин курдук, тимир баар буолуон сөптөөх. Саас эмиэ чуҥнаан, ол диэки тахса сылдьыбытым да, сыыһа хайысханы тутуспут эбиппин. Бу сырыыга каартабытын үчүгэйдик үөрэтэн баран, чуо Тимирдээххэ тиийдибит. Аҕыс буолан сырыттыбыт: Андриян Колесов, Сергей Гаврильев, Павел Охлопков – сирдьит, Иван Петров, Николай, Анатолий Тарскайдар уонна Мүрүтээҕи уолаттар гимназияларын 9-с кылааһын үөрэнээччитэ Юра Охлопков. Үөрүөхпүт иһин, руданы буллубут. Урут хостуу сылдьыбыттара биллэр, ол суоллара-истэрэ баар эбит. Сорох сирдэринэн шахта курдук балачча дириҥник хаһан киирбиттэр. Барыта 200 кг тахса руданы хостоотубут.
Рудабытын аҕалан, Бэйдиҥэҕэ уһааран көрдүбүт. Атын сирдэргэ уһаарыыны көрбүт буоламмыт, ол технологиятын туһанныбыт. Кээмэйин барытын онон тутустубут уонна атын сирдэргэ уһаарбыт рудабытынааҕар элбэх болгуону ыллыбыт. Онон тимирэ элбэх эбит дуу дии санаатыбыт. Ону чахчытын анаалыс быһаарыаҕа.
Дьэ, өр сыллаах сабаҕалааһыҥҥа хоруй кэллэ – Тимирдээх үрэҕэр чахчы тимир рудата баар эбит. Маны сэргэ Тыаттыгы хайатын тэллэҕиттэн эмиэ булбуттар. Онон төһө киэҥ сиринэн тайаан сытарын эмиэ быһаартарыахха сөп эбитэ дуу?
Аҕа дойду сэриитин кэмигэр АХШ-тан сөмөлүөттэри аҕалан истэхтэринэ биир сөмөлүөт саахалланан Түүлээххэ түспүтүн Өндөрөй Бочкарев – Уус Өндөрөй диэн тимир ууһа оҕонньор өрөмүөннээн көтүппүтүн туһунан “Саха сирэ” хаһыакка суруллан турар. Ол аата Өндөрөй оҕонньор бэйэтигэр тимир болгуолаах буолан, сөмөлүөт алдьаммыт саппааһын ол болгуотуттан эллээн оҥорон биэрдэҕэ. Ону, экспедиция руданы булан чахчы бигэргэттэ.
Афанасий Сектяев