Киһи күн сиригэр кэлиэҕиттэн тулалыыр эйгэтэ кини иннигэр көстөн турарынан эрэ муҥурдаммакка, көстүбэт, туох эрэ ураты күүстээх эйгэ баарын билэр, сэрэйэр. Бу эйгэни кытта ситимнэһээччилэр – айылҕаттан ураты аналлаах алгысчыттар, көрбүөччүлэр, ойууннар, удаҕаттар, норуот эмчиттэрэ. Кинилэр бары биир тэҥ буолбаттар. Хас биирдиилэрин туттар, көрөр-истэр ньымата уратылаах. Дьон-сэргэ «көрбүөччү» диэн тылы иһиттэ даҕаны сүппүтү тута көрөн, этэн биэрэр курдук саныыр. Оннук «поисковик» аналлаахтар эмиэ атыттар.
Кэм уларыйыыта
Аныгы киһи ыраастанара, арчыланара элбээтэ. Кини көрүлээн дуу, таах сылдьа сатаан дуу манныкка наадыйар буолбатах. Ол төрүөтэ дириҥ силистээх. Киһи ыраастанан, арчыланан бүттэҕинэ, айылҕалаах киһи көстүбэт эйгэттэн «көҥүл ылан», бу киһини кытта үлэлэһэр. Хас биирдии киһиэхэ өбүгэлэриттэн көрө-истэ харыстыы-араҥаччылыы сылдьар ситим баар. Кинилэртэн сыдьааннарыгар анаммыт сүбэни-соргуну сэгэтэн биэрэллэр. Сорох маннык эйгэ, «көстүбэт күүс» диэн баарыгар итэҕэйиэ суоҕун эмиэ сөп. Ол – бэйэтин тус санаата.
Киһи күннээҕи олоҕор сырдыкка, үтүөҕэ талаһыахтааҕын, күн сырдыгын көрөн, Орто туруу бараан дойдуга сиэрдээхтик олорор туһугар ол эйгэ эмиэ кыһалларын айылҕалаах дьон нөҥүө биллэрэн, сэмээр ыйан-кэрдэн, сэгэтэн биэрэллэр. Мантан туһанааччыта туһанар, ылыммата ылыммат.
Сиэр-майгы
Бу икки тылы элбэхтэ истэбит, туһанабыт даҕаны. Билигин олохпут тэтимэ биллэрдик түргэтээтэ. Аҕыйах сыллааҕыта тыа сириттэн киин сиргэ, куоракка тиийдэххэ, «манна киһи бириэмэ сырсыытыгар эрэ сылдьар» диэн санаа үгүспүтүгэр охсуллар. Билигин сибээс сайдан, суол-иис тупсан, айан-сырыы сыыдамсыйан, элбээн, оннооҕор биһиэхэ – тыа дьонугар – бириэмэ туохха да тиийбэт буолла. Бу – сайдыы биир салаата. Ол эрэн бу тэтими киһи эрэ барыта ситиспэт. Атын өрүт сайдарын суотугар сүрүн суолталааҕа сороххо сиппэккэ хаалар. Холобур, ким эрэ 4-5 омук тылын баһылыыр эрээри, хомойуох иһин, төрөөбүт сахатын тылын ситэ билбэт, билбэтинээҕэр суолтатын да өйдөөбөт буолуон сөп. Сорох харчы сырсыытыгар сылдьан, чугас дьонун, дьиэтин-уотун тумнан хонор хоноһо, ыалдьыт эрэ буолар. Ол содула – дьиэ кэргэн туруктаах буолуутун сатарыйыыта, оҕо төрөппүт тапталын билбэккэ улаатыыта. Сорох киһи үрдүк солоҕо солбуллубаттыы кэлбит курдук туттан, майгы-сигили быһыытынан бардамсыйыыга баһыйтарар. Сиэр-майгы сатарыйыытын түгэнэ аҕыйаҕа суох. Ол төрүөтэ биир – билиҥҥи киһи ийэ айылҕаттан тэйдэ. Тус бэйэтин санаатын да сааһыланан истэрэ уустугурда. Өйдөөн көрүҥ, күн устата төһө кэмҥэ чуумпуга олорон ылабыт? «Фоновай тыас-уус» арахсыспат аргыспыт буолла – төлөпүөннээх утуйабыт, оннук уһуктабыт. Барыта интэриниэт олоҕо. Сибээспит кыра кэмҥэ сүттэҕинэ, салгын тиийбэккэ дылы буолар. Күннээҕи олоххо көрсөр араас кыра, улахан кыһалҕалары кыаммат буолуу, киһи бэйэтин, өйүн-санаатын туругун сааһыланыыта күннээҕи кыһалҕаҕа кубулуйара элбээтэ. Ол иһин ыраастанан, арчыланан, билиҥҥи кэм киһитэ үс кутун арыый да уоскутар, холкутуйар.
Киһи – санаа кулута
Киһи бэйэтин кыайан иһиллэммэт, бэйэтин бириэмэтин сөпкө аттарбат буоллаҕына, сыалын-соругун сыыһа-халты туруорунан, ону ситиспэтиттэн, чугас киһитигэр болҕомто уурбатыттан эбэтэр төттөрү чугас киһитэ наар төлөпүөҥҥэ, харчы «өлөрүүтүн» түбүгэр сылдьар буоллаҕына, мэлдьи ньиэрбинэйдии, кыыһыра, кыйытта сылдьар буолар. Ол бэйэтин этигэр-сиинигэр ыарыы буоларын таһынан тулалыыр дьоҥҥо эмиэ куһаҕаннык дьайар. Ити барыта билиҥҥи киһи ийэ айылҕаттан тэйиититтэн тахсар.
Билигин, хомойуох иһин, дьон аһара бэлэмҥэ үөрэнэн, най бардылар. Ол туохха көстөрүй? Барыта дэлэй. Табаар атыылаһан кыратык туһанан, туттан баран, кыратык да алдьаннаҕына быраҕар. Технология сайдан, иһит, таҥас сууйар массыына, о.д.а. дэлэй. Ол биир өттүнэн үчүгэйдээх – киһи олоҕун чэпчэтэр, түбүгү аччатар, иллэҥ кэм элбиир. Ону өйдөөх-төйдөөх киһи бэйэтин туһатыгар, үчүгэйгэ сөпкө аттаран туһаннаҕына, ситиһии, кыайыы-хотуу аргыстанар. Оттон ол иллэҥ кэмин халтайга ыытааччы тугу да туһаммат. Оннук дьон, холобур, бассаап ситимигэр билбэт да дьонун, буолбут тэрээһиннэри, оҥоһуллубут үлэлэри араас куһаҕан тылынан суруйаллар (билигин саһа сытан хорсуннук суруйааччы ол да иһин элбээтэ). Түөлбэлэрин, нэһилиэктэрин, олорор оройуоннарын кыһалҕатын хайдах быһаарар, көмөлөһөр туһунан буолбакка, хайа тойон хайдах хамсаммытын, олохтоох дьон ыһар-тоҕор бөҕүн хомуйбатын, оннооҕор ыаллар бэйэлэрэ баайбат, иитэр ыттара босхо сылдьарын төлөпүөн нөҥүө «ким эрэ кэлэн дьаһайыахтаах» диэн бичийии бөҕөнү бичийэллэр. Ханнык даҕаны эйгэ үлэһитэ – тойон, муоста сууйааччы, бөх тиэйээччи буоллун – ДЬОН үлэтигэр ытыктабыллаах сыһыан булгуччу баар буолуохтаах.
Үчүгэйи бэлиэтээн көрүү – киһи быһыытынан биир кэрэ көстүү. Тоҕо эрэ «Олус да үчүгэйдик тэрийбиттэр! Олус үчүгэй киһи!» диэн суруйуу бассаап ситимигэр кэмчи. Билигин соҕуруу дойдуга сынньанан, «Онно наһаа ыраас, дьон култууралаах» диир диэччи элбэх. Киһи ханнык да сайдыылаах кэмҥэ олорбутун иһин КИҺИ буоларын умнуо суохтаах. «Нэһилиэкпит, уулуссабыт, подъезпыт, о.д.а. кирдээх» диэн куолулаабакка, тиэргэн таһыттан саҕалаан хомуна сылдьыахха, ойуурга бардахха бэйэ кэнниттэн бөҕү-саҕы хаалларымыахха. Хас биирдиибит маннык дьаһанара буоллар, оҕолор ону көрөн үөрэниэ, оннук дьаһана улаатыа этилэр. Этэргэ дылы, «култууралаах буолууну» ыалтан ылбаккын. Киһи кыратыттан көрөн, аттыгар баарыттан холобур ылан үөрэнэр. Билиҥҥи киһиэхэ сырдыкка талаһарыгар барыта баар. Сөпкө дьаһаныахха эрэ наада. Атын киһини сиилиир, хом саныыр киһи таһыма кыратын көрдөрөр. Ол оннугар киһи бэйэтин сайыннарарга дьулуһуохтаах. Туох эрэ саҥаҕа үөрэнэргэ, ыра санаа олоххо киирэригэр үлэлэһиэхтээх. Бэйэтин олоҕунан толору олоруохтаах. Куһаҕаны, наар табыллыбаты бэлиэтии, мөҕүттэ сылдьар киһи бэйэтин иһиттэн сиир, кэбирэтэр.
Киһи махталлаах буолуохтаах
Киһи барахсан хайдаҕый? Туох эмэ кыһалҕаҕа ыллардаҕына, билэр-билбэт таҥараларыттан, айыыларыттан көрдөһөр. Оттон барыта табыллан, чугас дьоно этэҥҥэ сылдьарыгар махтанааччы аҕыйах. Киһи туохха махтаныахтааҕый? Бу сарсыарда уһуктан, үрүҥ күнү көрбүтүгэр, аһыыр астааҕар, дьиэлээҕэр, оҕото-уруута аттыгар этэҥҥэ сылдьарыгар. Бүгүн кимиэхэ эрэ кыйаханан, кинини сиилээн-хоһулаан, сэнээн быһыыламмыккыттан ол киһи, биллэн турар, хомойуо. Онтон биири өйдүөххэ наада: сир төгүрүгүн курдук, бу олоххо барыта бэйэҕэр, ыччаттаргар син биир эргийэн кэлэрин. Ол иһин биһиги төрүттэрбит “холку буол”, “сиэрдээх буол” диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ. Төһөнөн күннээҕи олоххор үтүөнү оҥороҕун да, оччонон үтүөтэ бэйэҕэр эргиллэн кэлэр. Күн аайы атын дьон ситиһиититтэн, элбэх үптээҕиттэн, дьоллооҕуттан кыыһырар, абарар киһи бэйэтин олоҕун суолугар элбэх харгыһы көрсөр. Атын дьон табыллыытыттан, атын дьон ситиһиититтэн кэтэх санаата суох үөрэр киһи олоҕор элбэх аартык арыллар.
Төрөөбүт тыл
Дьиэни акылаата суох тутуллубат. Оннук курдук, оҕо маҥнай төрөөбүт тылын билиэхтээх. Бу билиитэ патриотизм дуу, туох эрэ ирдэбил дуу буолбатах. Көстүбэт эйгэнэн хас биирдии киһи бэйэтин өбүгэлэрин кытта ситимнээх. Төрөөбүт тыл-өс киһиэхэ чөл, чиҥ тирэхтээх туругу биэрэр. Бастатан туран, кини Ийэ сирин кытта ситимэ күүһүрэр. Нууччалаатахха, иммунитета бөҕө, өй-санаа өттүнэн бигэ тирэхтээх буолар. Ону тэҥэ өбүгэлэриттэн харысхала халыҥ буолар.
Олох бүгүн баар, сарсын суох
Бүгүн баары күндүтүк ылыныҥ, бэйэҕитигэр «Миэхэ бу тугу биэрэрий? Мин тулалыыр эйгэбэр тугу туһалыыбыный?» диэн ыйытыкта биэриҥ. Күннээҕи олохпут кыра да кэрэ түгэннэрин бэлиэтии көрөргө үөрэниҥ.
Айархаана АЛЕКСЕЕВА.
Интэриниэт ситимиттэн.