Тохсунньу 13 күнүгэр Россия үрдүнэн Бэчээт күнэ бэлиэтэнэр. Бу күн хаһыат үлэһиттэригэр эрэ буолбакка, ааҕааччыларга уонна бу эйгэҕэ тугунан эмэ сыһыаннаах дьоҥҥо эмиэ суолталаах.
Бэчээт күнэ мээнэҕэ талыллыбатаҕа. 1703 сыллаахха “Ведомости” диэн тыһыынча экземплярдаах Россия аан бастакы хаһыата тахсыбыта. Ону Бүөтүр I Ыраахтааҕы бэйэтинэн көҕүлээн таһаартарбыта. Кини ыйааҕынан итини тэҥэ эрэстэрээннэр арылланнар, онно дьон хаһыаты ааҕаары түмсэр буолбуттара. Ыалдьыттарга босхо чэй уонна минньигэс түҥэтиллэрэ. Ыраахтааҕы итинник тэрээһини дьоҥҥо дойдуга киирэр уларыйыылары тиэрдэргэ табыгастаах ньыма быһыытынан көрбүтэ.
Типография бастаан Москваҕа эрэ үлэлээбитэ. Сотору кэминэн Санкт-Петербурга арыллыбыта. Араас куораттарга хаһыат “Московские ведомости”, “Российские ведомости” диэн араастык ааттанара. Питердааҕы эрэдээксийэ үлэһиттэрэ хаһыакка политика, кураанах сыыппара эрэ буолбакка, олох-дьаһах эмиэ сырдатыллара наадатын бэлиэтээбиттэрэ. Ыраахтааҕыттан көҥүл ылан, араас эйгэттэн сонуннары таһаарар буолбуттара. 1870 сыллаахха эспэримиэн быһыытынан хаһыакка сурутууну киллэрбиттэрэ. Ааҕааччылар ону олус сөбүлээбиттэрэ. 1914 сылга Россияҕа хайыы-үйэ 3000 араас хаһыат баар буолбута. Дьон хаһыаты почтаҕа сурутан, ааҕара.
Сэбиэскэй сойуус кэмигэр бары хаһыаттары судаарыстыба бас билбитэ. Хас биирдии хаһыат кытаанах цензураны ааһара. Саҥа нүөмэр туһааннаах хамыыһыйа быһаарыытынан эрэ тахсара. Ити кэмҥэ хаһыат үлэһиттэригэр “Правда” хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнүн — ыам ыйын 5 күнүн — анаабыттара. Сойуус ыһыллыбытын кэнниттэн ити даата тохсунньу 13 күнүгэр көннөрүллүбүтэ.
Бэчээт эйгэтэ бэйэтэ туһунан абылаҥнаах. Чахчы айылҕаттан анаммыт, суруйар-бичийэр үлэҕэ ураты бэриниилээх дьон тохтууллар. Оччоттон кыра хамнастаах эйгэ да буоллар, олохторун олоччу анаабыт көлүөнэ дьон элбэх. Күн бүгүн суруналыыстар, полиграфистар бэчээт бородууксуйатын баһыйбыт сыыппара эйгэтин, саҥа хайысхалары баһылыыллар. Бэчээт күнүгэр хас куорат, эрэгийиэн аайы бырааһынньыктааҕы тэрээһиннэр ыытыллаллар. Сыл түмүгүнэн үлэ чулуулара бэлиэтэнэллэр, граннар, истипиэндьийэлэр, бириэмийэлэр кыайыылаахтара ааттаналлар.
Бэчээт кэккэ чахчыларын кытта билсиэҕиҥ:
- 1921 сыллаахха “Известия” хаһыат тахсыбыта. Онно “Берегите газеты. Их мало. Прочитай, передай другому” диэн сурук киирбитэ.
- Саамай кыра хаһыат Бразилияҕа тахсыбыта. Испиискэ хоруопкатын саҕа кээмэйдээҕэ. Быыкаайык бэйэтэ 16 балаһалааҕа. Онно тиэкиһи таһынан, бэл, хаартыскалаах угуйук баара.
- Хаһыакка аан бастакы угуйук 1657 сыллаахха Англияҕа тахсыбыта.
- Россияҕа типографияҕа аан бастакы кинигэ 1564 сыллаахха бэчээттэммитэ. Ол Сибэтиэй Павел ыйыылара этэ.
- 1991 сыллаахха “Комсомольская правда” хаһыат саамай уахан тираһын иһин (21 мөлүйүөн 900тыһыынча) “Гиннес рекордун кинигэтигэр” киллэриллибитэ.
- XIV үйэҕэ өҥнөөх хаһыаты таһаарарга араас өҥүнэн кырааскаламмыт тырыыҥкалары туттубуттара.
- Россия хаһыаттара 102 араас омук тылынан тахсаллар.
- Эмиэрикэҕэ тиһэх сонуннарынан чаас аайы тахсар хаһыат баар буола сылдьыбыта. Ол хаһыаты, сүрүннээн, Вашингтон уонна Нью-Йорк икки ардыгар көтөр пассажирдар ааҕаллара.
- Россия аан бастакы репортера Яков Синявич “Известия” хаһыакка үлэлиирэ уонна Россия империятын уопсастыбаннай олоҕун сырдатара. Элбэх киэргэтиитэ суох судургу тиэрдиини — репортаһы бастакынан киллэрбитэ.
Улуус “Мүрү саһарҕата” хаһыатын бэтэрээн-үлэһиттэрин, бүгүҥҥү кэлэктиибин, араас кэмҥэ үлэлээн ааспыт биир идэлээхтэрбитин Бэчээт күнүнэн истиҥник эҕэрдэлиибит! Үйэ уларыйыа эрээри, бэчээт симэлийиэ суоҕа. Кинини сыаналаабыт үрдүк таһымы тутуоҕа. Бырааһынньыгынан!
Уйаара КУСТУК.