Атырдьах ыйын 11 күнүгэр Буортулаах аһы утарар күн бэлиэтэнэр. Саха сиригэр аҕыйах сылтан бэттэх аан дойдуну иилии ылбыт “фастфуд” дэнэр түргэнник буһар ас сулууспата бэрт ситиһиилээхтик үлэлиир. Арай санаатахха, күнүс аччыктаатахха, киэһэ дьиэҕэ баран ас астаныан кэриэтин ааһан иһэн бэлэми аһыыр олус бэрт буоллаҕа. Эчи, минньигэһэ да сүрдээх. Сотору кэминэн ол аспыт буортутун чахчыта биллибитэ эрээри, дьон-сэргэ ону ылынар санаата суох. Фастфуд эрэстэрээннэригэр оҕо, ыччат эрэ буолбакка, бэл, кырдьаҕас дьон сөбүлээн сылдьар буолла. Бүгүн Буортулаах аһы утарар күҥҥэ омук сириттэн кэлбит аспыт хаачыстыбатын, буортутун туһунан кэпсэтиэҕиҥ. Фастфуд туохха буортулааҕый?
Сүрэх-тымыр систиэмэтигэр
Элбэх туустаах, саахардаах, атын да эбииликтээх ас доруобуйаны тупсарбатын бэркэ диэн билэбит. Фастфуд итилэри таһынан аҕыйаҕа суох буортулаах холестериннааҕа биллэр. Ол тымыр бүөлэниитигэр, ону тэҥэ сүрэх-тымыр ыарыыларыгар тиэрдэр, олоҕу биллэрдик кылгатар. Буортулаах холестерины тохтоло суох сии сырыттахха, киһи кэмин иннинэ сүрэҕинэн “барыан” сөп.
Уҥуоҕу уонна сүһүөҕү мөлтөтөр
Фастфудка аһара элбэх натрий баар. Ол уҥуох туругун мөлтөтөр, сүһүөх хамсааһынын харгыстыыр. Сыалаах-арыылаах аһы чаастатык аһаатахха, киһи уойар. Ол уҥуохха, сүһүөххэ охсуута улахан.
Сэниэни эһэр
Фастфуд олус элбэх калорийдаах. Ол эрээри, киһини тута тоторбот. Төһө эрэ кэм буолан эрэ баран биллэрэр. Ол тотуор диэри киһи күннээҕи нуорматын хас да төгүл куоһарыан сөп. Онтон киһи сиэрэ суох тотор уонна сылайар. Тоҕо диэтэххэ, эт-сиин ол аһы буһарыыга олус элбэх сэниэтин барыыр.
Тириигэ буортулаах
Фастфудка олус элбэх саахар, үрдүк суортаах бурдук, фри хортуоппуйга курдук баһаам элбэх калорий баар. Ити эттиктэр биир сиргэ мустуулара тириигэ биллэр. Сирэйгэ хатаал тахсар, арыы-сыа буолар. Онно эбии куртах, оһоҕос ыарыылаах буоллахха, тирии туруга көрдөрбүтүнэн мөлтүүр.
Эт-сиин уутун тутар
Киһи этигэр-сиинигэр ууну туус тутар. Фастфудка натрий, глутамат, нитрит, сахарин, бикарбонат, натрий бензоатын курдук буортулаах эттиктэр консервант, ароматизатор быһыытынан туттуллаллар. Холобур, биир орто гамбургеры сиэтэххэ, натрий күннээҕи нуорматын 40 бырыһыанын сиигин. Фастфуду сөбүлүүр дьон биир эрэ гамбургерынан муҥурдамматтар. Онон аҥаардас биир эрэ аһылыкка күннээҕи натрий нуорматын сиэхтэрин сөп. Ол эккэ-сииҥҥэ тууһу олохсутар, бүөр үлэтин мөлтөтөр.
Өйү мөлтөтөр, искэ-үөскэ охсор
Фастфудка олус элбэх арыы-сыа баар. Ол мэйиигэ, өйдүүр дьоҕурга охсуута сөҕүмэр. Фастфуду элбэхтик сиир киһи дааргытыйар. Ону таһынан фастфудка оһоҕоһу ыраастыыр, холестерины, саахары суурайар клетчатка диэн суох. Бургерга угуллар аҕыйах быһыы оҕурсу, помудуор туох да туһаны биэрбэттэр. Онно эбии хос-хос буһарыллыбыт уонна рафинированнай бородуукталартан оҥоһуллубут буолан, оһоҕоһу бүөлүүр. Киһи тахсан киирэригэр эрэйдэнэр.
Фастфуд сорох дьон иһин тоҕо ыытар. Кыыл арыытыгар ыһаарыламмыт ас куртахха мөлтөхтүк буһар. Куртах сатаан буһарбатах аһа оһоҕоско киирэн, сыалаах кислотаҕа кубулуйар. Онтон сылтаан ис тоҕо барар. Онон төһөнөн элбэх фастфуду сиигин даҕаны, оччонон оһоҕоһуҥ үлэтэ ыһыллар, киирэн тахсарыҥ нуормата кэһиллэр.
Сиэрэ суох уотар
Фастфуд, этиллибитин курдук, “кураанах” калорийдаах. Ол доруобуйаҕа туох да туһаны оҥорбот. Ол оннугар эккэ-сииҥҥэ сыа буолан олохсуйан, киһиэхэ ыйааһын эбэр. Ыйааһын эбиллиитэ олус элбэх ыарыыны күөдьүтэр. Бэл, өлүүгэ даҕаны түргэнник тиэрдэр. Фастфуду күн өрүү-өрүү да сиир киһи биллэрдик уойар.
Түргэнник аччыктатар
Арай санаатахха, фастфуд сиэтэххэ, өр тот сылдьыах курдуккун. Ити сымыйа! Кини кэнниттэн киһи өссө аһыан баҕарар. Эт-сиин ол сиэбит аскыттан туһалааҕы сатаан ылбат буолан, сиэбит калорийыҥ искэр уонна өттүккэр тарҕанар. Ол кэнниттэн куртах эмиэ “саппыраапкаланыан” баҕарар. Ол иһин фастфуду сиэбит киһи биир-икки чааһынан хат аһыан баҕарар. Итиннэ эбэн эттэххэ, бэрт чэпчэки сыаналаах моруосунайдара олоччу буортулаах пальмовай арыыттан оҥоһуллара биллибитэ ыраатта.
Ити этиллибиттэри таһынан фастфуд эндокриннай систиэмэҕэ охсор, тииһи кэбирэтэр. Фастфуд эрэстэрээнигэр дэлэй атыыланар саахардаах, гаастаах утах тииһи көрбүтүнэн киирэр. Онно эбии фастфуду элбэхтик сиир киһи истириэстиир, саахара үрдүүр. Элбэх сыллаах кэтээн көрүүлэр түмүктэринэн фастфудунан үлүһүйээччилэр кэргэн, ийэ, аҕа буолар кыахтара лаппа кыра. Харах мөлтөөһүнэ эмиэ ити ас хаачыстыбатыттан тутулуктаах. Хамсык ыарыыга фастфуд сүгүрүйээччилэрэ хото ылларбыттара быһаарыллыбыта. Ону таһынан күһүн, саас кэлэр ыарыыларга эмиэ мөлтөх аһылыктаах дьон бэринэллэрэ биллэр.
Амтаһыйа-амтаһыйа сиир сиэри таһынан минньигэс астаах фастфуд буортутун туһунан сүрүнүн билистибит. Мин эмиэ кэмиттэн кэмигэр сөбүлээн сылдьар этим эрээри, бу кэнниттэн сылдьарым саарбах. Олох да, доруобуйа да – биир. Ону бэйэттэн ураты ким да харыстаабат.
Уйаара КУСТУК.