РФ Конституцията дойду олоҕор балайда ыарахан түгэннэри тосхойбута. Сүрүн докумуон, сокуону оҥорооччулар киллэрэр уларытыыларынан, 30-тан тахса сыл уһаабыта. Конституция — дойду сүрүн сокуона. Киниэхэ бары ыйаахтар уонна аакталар сөп түбэһиэхтээхтэр. Конституция, холобур Россияҕа уонна Францияҕа курдук, биир кэлим докумуон буолуон сөп. Эбэтэр, холобур, Великобританияҕа курдук, хас да түһүмэхтээх эмиэ буолуон сөп.
Россияҕа быраабы тутар докумуон хаста эмэтэ төхтүрүйэн оҥоһуллубута. 1918 сыллаахха диэри дойдуга конституция диэн суоҕа. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн иирбэ-таарба кэмҥэ Василий Шуйскай былааска тахсар түгэнигэр суута суох репрессияны бопсорго, буруйдара дакаастана илик дьон баайдарын-дуолларын тутууну тохтоторго, үҥсүүнэн дьону буруйдаабакка, буруйу чахчы дакаастыырга, онтон да атын уларытыылары киллэрэргэ эрэннэрбитэ. Кини былааска түөрт сыл олорбута уонна юридическай быраактыкаҕа туох да улахан уларыйыылары киллэрбэтэҕэ.
Россия судаарыстыбатын сокуонугар өссө 1964 сылтан үлэ саҕаламмыта. Оччолорго Алексей Романов ыраахтааҕылыыр кэмигэр Земскай собор сокуон тиһигин ылыммыта. Кини кэнниттэн олорбут салайааччылар эмиэ дойду сокуонун биир сиргэ түмүүгэ холоммуттара. 1700 сыллаахха Петр I биир кэлим палаатаны тэрийбитэ. Ол да кэнниттэн дойду тутулугар үтүмэн үлэ ыытыллыбыта.
Сойуус кэмигэр эмиэ конституция баара. Ол дойду олоҕо уларыйыытыттан тутулуктааҕа. 1918 сыллаахха РСФСР бастакы Конституцията ылыныллан, былааһы — Сэбиэттэргэ, сири уопсай туттууга биэрбиттэрэ. 1924 сыллаахха ылыныллыбыт докумуон социалистическай судаарыстыба соруктарын, норуоттар тутулуга суох буолууларын, тэҥ бырааптарын бигэргэппитэ. 1936 сыллаахха Сталин конституцията социализм экономическай төрүттэрин олохтообута, уопсай быыбардааһыны, кистэлэҥ куоластааһыны, о.д.а. өрүттэри киллэрбитэ. 1977 сыллаахха гражданнар бырааптарын уонна көҥүллэрин кэҥэтэр саамай “сымнаҕас” конституция тахсыбыта. 1990 сыллаахха онтон Коммунинистическай партия салайар оруолун тиэкиһин устубуттара.
Россия билиҥҥи Сүрүн сокуонун норуот референдумунан 1993 cыллаахха ылыммыта. Ахсынньы 12 күнэ онтон ыла Россия Конституциятын күнүнэн билиниллэр. Докумуон судаарыстыбаннас төрүтүн бигэргэппитэ, былаас хас биирдии салаатын боломуочуйатын тыырбыта, гражданнар бырааптарын уонна көҥүллэрин ыйбыта. Ити сыл икки бырайыак оҥоһуллубута. Ол — парламентскай өрөспүүбүлүкэҕэ сыаллаах Конституционнай хамыыһыйа бырайыага уонна РФ бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин өйөөбүт бэрэсидьиэн былааһын бырайыага. Ельцини өйөөччүлэр уонна утарсааччылар икки ардыларыгар тахсыбыт иирсээн түмүгэр Москваҕа байыаннай өрө туруу буолбута. Үрүҥ дьиэни байыаннайдар баһылаабыттара, элбэх киһи суорума суолламмыта. Кэлин ити икки бырайыагы холбуур саҥа бырайыак оҥоһуллубута. Ол докумуон бүтэһиктээх бырайыак быһыытынан бигэргэммитэ. СаҥаИти конституцияҕа 1993 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр быыбардааччылар 58,43% куоластаабыта.
Конституцияҕа хаста даҕаны уларытыылар киллэриллибиттэрэ. Онуоха анал тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ол курдук, 2008 сылтан бырабыыталыстыба парламент аччыгый палаататыгар сыллата отчуоттуур. 2014 сыллаахха Крым өрөспүүбүлүкэтэ уонна Севастополь куорат Россия састаабыгар киллэриллибиттэрэ. Арбитражнай уонна Үрдүк сууттар холбоспуттара. 2022 сыллаахха ДНР, ЛНР, Запорожскай уонна Херсонскай уобаластар Российскай Федерация састаабыгар киирбиттэрэ. Ону тэҥэ бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар сыһыаннаах уларытыылар киллэриллибиттэрэ.
Россия Конституцията ылыныллыбыта 30-тан тахса сыл буолла. Кини дойдуну кытта тэҥҥэ уларыйар, киллэриллэр уларыйыылар тас уонна ис политическай хамсааһынтан тутулуктаахтар.
Уйаара КУСТУК.